ଆଜି ରାଘବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧିର ଅଧିକାରୀ ହେବେ, ରାଜସମ୍ମାନ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ତାଙ୍କ ଉପରେ ବର୍ଷିବ; ତାଙ୍କର ଶାସନରେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ, କାରଣ ସେ ଆମ ରାଜା ହେବେ। ଏହା ଏହି ଜନତା ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟ, କାରଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନି ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବେ; ଏହି ନରପତିଙ୍କ ଶାସନରେ କେହି କେବେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କିଛି ଦେଖିବେ ନାହିଁ। ଘୋଡ଼ାମାନେ ଗ୍ରାମର ନିମିତ୍ତରେ ହେଉଥିବା ନାଦରେ ନିର୍ଗମିତ, ହାତୀମାନେ, ଶୁଭ ପାଣ୍ଡିତ ଓ ଦୂତମାନେ ଆଗରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଙ୍ଗୀତକାରମାନଙ୍କ ଆଦରରେ, ରାମ ଏଭଳି ଯାଉଥିଲେ, ଯେପରିକି ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ରାମ ଦେଖିଲେ ଏହି ମହାମାର୍ଗ, ଯେଉଁଠାରେ ହାତୀ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ଏବଂ ଅନେକ ଲୋକ ଭିଡ଼ ହୋଇଥିଲେ; ଚତୁର୍ମୁଖ ରାସ୍ତା ରତ୍ନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୁଭ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା। ଏବେ ସପ୍ତଦଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ। ରାମ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ, ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦିତ ବନ୍ଧୁମାନେ ଘିରି ରହିଥିଲେ; ରଥ ଝଣ୍ଡା ଓ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ମୂଲ୍ୟବାନ ଧୂପର ଗନ୍ଧ ଭରି ଥିଲା। ମହାନ ରାମ ଏହି ନଗରୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଲୋକ ଥିଲେ, ଘରଗୁଡ଼ିକ ମେଘ ଭଳି ଧୂସର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାମ ରାଜପଥରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ଯାହାର ମଧ୍ୟଭାଗ ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଛାମ୍ପା ଓ ଅଗୁରୁ ଦେଉଁଥିବା ଗନ୍ଧ ଦେଉଥିଲା। ଏଠାରେ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ସୁଗନ୍ଧ, ଉତ୍ତମ ଲିନେନ୍ ଓ କପାସ ର ସିଲ୍କ, ଅଭେଦ୍ୟ ମୁକ୍ତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ୍ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାମ ଦେଖିଲେ ଏହି ଚମତ୍କାର ଓ ଅବିରୋଧିତ ରାଜପଥ, ଯେଉଁଠାରେ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଓ ଖାଦ୍ୟରେ ଢାକି ଦିଆଯାଇଥିଲା। ରାମ ଦେଖିଲେ ଏହି ରାଜପଥ, ଯେପରି ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାୟକ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଦଧି, ଚାଉଳ, ଯବ ଓ ଅଗୁରୁ-ଚନ୍ଦନ ଧୂପରେ ଶୋଭିତ। ଚତୁର୍ମୁଖ ରାସ୍ତା ସଦା ଅନେକ ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧରେ ପୂଜିତ ହେଉଥିଲା; ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ଅନେକ ଶୁଭବାଣୀ କହିଥିଲେ। ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବେ ମାନ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରିକି କରିଥିଲେ। ଲୋକମାନେ କହୁଥିଲେ—"ଆଜି ତୁମେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ପଥକୁ ରକ୍ଷା କର; ଯେପରି ଆମେ ତୁମର ପିତା ଓ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହେଲୁ। ରାମ ରାଜା ହେଲେ, ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭରେ ବଞ୍ଚିବା।" ଆମେ ବଡ଼ ଧନ କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଁ ନାହିଁ; ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଏହି ଆମ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଆମ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ, କାରଣ ତାଙ୍କର ତେଜ ଅସୀମ। ଏଭଳି ଶୁଭ ବାଣୀ ଓ ଅନେକ ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣି, ରାମ ମହାମାର୍ଗରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କରୁ ଚକ୍ଷୁ କିମ୍ବା ମନ ଫେରାଇପାରୁନଥିଲେ। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଯାହାକୁ ରାମ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଅପମାନିତ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସମସ୍ତ ବର୍ଗ ଓ ସମସ୍ତ ବୟସ୍କୁ କୃପା କରୁଥିଲେ, ଏହିକାରଣେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ନଗରୀର ମହଲଗୁଡ଼ିକ ମେଘ ଭଳି ଧୂସର ଏବଂ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଜାଲିରେ ଶୋଭିତ, ଏମିତି ଉଚ୍ଚ ଯେ ସେମାନେ ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେଉଛନ୍ତି। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘର, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରାସାଦକୁ ମଧ୍ୟ ଟକ୍କର ଦେଉଥିବା, ସେଠାରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ତିନୋଟି ପ୍ରାକାର ଯେଉଁଠି ଧନୁର୍ଧର ଓ ଘୋଡ଼ା ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦୁଇଟି ଅଧିକ ଅଙ୍ଗନା ପାଇଁ ପଦେପଦେ ଚାଲିଲେ। ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗନା ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ ଓ ପବିତ୍ର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପୁନର୍ଆଗମନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ଉଦୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରେ। ଏବେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ। ସେଠାରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ସହ ବସିଥିବା, ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୁଃଖିତ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରଥମେ ସଠିକ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ରାମ ପିତାଙ୍କ ଚରଣ ଧୋଇଲେ; ପରେ ଶାନ୍ତ ମନରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ରାଜା ଦୃଷ୍ଟି ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, 'ରାମ' ବୋଲି କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା କିଛି କହିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଅପୂର୍ବ, ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାମ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଯେପରି ଅଜଣା ସର୍ପ ଉପରେ ପଦ ଦେଲେ। ରାମ ଦେଖିଲେ ମହାରାଜ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭାସୁଛନ୍ତି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ମନ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନନ୍ଦହୀନ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏମିତି ଥିଲା, ଯେପରି ତରଙ୍ଗରେ ଭାସୁଥିବା ସମୁଦ୍ର ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ, କିମ୍ବା ଗ୍ରସ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା ହେଉଥିବା ଋଷି। ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଅପାର ଦୁଃଖ ଦେଖି, ରାମ ଅଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚନ୍ଦ୍ରରେ ସମୁଦ୍ର ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ। ପିତାଙ୍କ ଭଲର ଚିନ୍ତା କରି, ରାମ ଚାରିଟି କାରଣ ଭାବିଲେ—"କାହିଁକି ଆଜି ରାଜା ମୋତେ ସ୍ୱାଗତ କରୁନାହାନ୍ତି?" ସାଧାରଣ ସମୟରେ କିଛି କ୍ରୋଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଆଜି ଏମିତି କଣ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଛି? ଦୁଃଖିତ ଚେହେରା ଓ ଶୋକରେ ଭାସୁଥିବା ଦେଖି, ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ: "ମୁଁ ଅଜାଣି କିଛି ଅପରାଧ କରିଛି କି? ଯାହା ପାଇଁ ମୋର ପିତା ରାଗିଛନ୍ତି? ମୋତେ କହ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କର।" "ମୋର ପିତା, ଯିଏ ସଦା ମୋତେ ମମତା କରନ୍ତି, ଏବେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ମୋ ସହ କଥା ନାହିଁ କହୁଛନ୍ତି?" "ମୁଁ ଆଶା କରେ ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଶାରୀରିକ କିମ୍ବା ମାନସିକ ଅସୁବିଧା ନାହିଁ; କାରଣ ସୁଖ ସଦା ଦୁର୍ଲଭ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇପାରେ।