ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜପଥରେ ରାମଙ୍କ ଗମନ ଦେଖି, ଦୁଇପଟେ ଥିବା ରାଜପାଳି ଓ ତଳ ଭୂମିରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦରେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ତୁମର ମା କୌସଲ୍ୟା ଆଜି ଅତି ଆନନ୍ଦିତ, ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ସେମାନେ କହିଲେ—“ତୁମେ ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ସଫଳ ହେବା ସହ ଅନ୍ୱୟ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଯାଉଛ, ଏବଂ ସିତା, ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ସହ ଅଛନ୍ତି।” ସେଠାରେ ରାଜପାଳି ନାରୀମାନେ ସିତାଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି ରାମଙ୍କ ହୃଦୟର ଆତ୍ମୀୟ, ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ; ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ରାଜପତ୍ନୀ ସିତା ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସିତା ଯେପରିକି ରୋହିଣୀ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଏକତା ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସେପରି ଆଜି ରାମ ସହ ଏକତା ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ରାମ ରାଜପଥରେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ରାଜପାଳି ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଶୁଭ କଥା କହିଥିଲେ। ଏହିପରି ରାଘବ ଜନସମୂହର ଆଲୋଚନା ଶୁଣିଲେ, ଏକାଧିକ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ଅନେକ ଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା, ଯାହା ଆୟୋଧ୍ୟାର ଆନନ୍ଦିତ ନାଗରିକମାନେ କହୁଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—“ଆଜି ରାଘବ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବେ, ରାଜାଙ୍କର ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏବେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବା, ତାଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବରେ ଦେଖିବାରୁ।” ତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବାର ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ଲୋକମାନେ ମାନିଲେ; ଏହି ନରପତି ଅଧୀନରେ କେହି କେବେ କଷ୍ଟ ନାହିଁ ଦେଖିବେ, କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବେ। ଘୋଡାମାନେ ଗାଁରେ ଚିଁଚିଁ କରୁଥିବା ଭଳି ତାଙ୍କ ସହ ଏହି ଯାତ୍ରା ହେଉଥିଲା, ହାତୀ, ଅପସ୍ତୁତ ବାଦକ, ଗାୟକ, ବାର୍ଦ୍ଧ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନେ ଆଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ; ରାମ ଏପରି ମହିମାରେ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ପରି ପ୍ରଶଂସିତ ହେଉଥିଲେ। ରାମ ଦେଖିଲେ ଏହି ମହାରାଜପଥ, ହାତୀ, ରଥ, ଘୋଡା ଏବଂ ଜନସମୂହରେ ଭରିଯାଇଛି, ଚୌମାସାରେ ରତ୍ନ ଓ ଅନେକ ବସ୍ତୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ଚମକୁଛି। ଏଠାରେ ରାମ ରଥରେ ଚଢି, ଆନନ୍ଦିତ ମିତ୍ରମାନେ ସହ ରାଜପଥରେ ଯାଉଥିଲେ; ରଥ ବନ୍ଦେରେ ଫ୍ଲାଗ ଓ ପତାକା, ମହଙ୍ଗା ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧ ରହିଥିଲା। ରାମ ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ, ଜନମାନେ ଭରିଯାଇଥିବା ଘରମାନେ ମେଘ ପରି ଶୁଭ୍ର ଚମକୁଥିଲା। ରାମ ରାଜପଥରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟରେ ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧ ଥିଲା, ସାଣ୍ଡାଲ ଓ ଅଗରୁ ର ଅନେକ ଗଂଧ ଲାଗିଥିଲା। ଏଠାରେ ଉତ୍ତମ ଧୂପ, ଲିନେନ ଓ କପାସର ମୂଳ୍ୟବାନ କପଡ଼ା, ଅଅଙ୍କିତ ମୁକ୍ତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା। ସେ ଦେଖିଲେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜପଥ, ଅନେକ ଫୁଲ ଓ ଖାଦ୍ୟରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଅବାଧିତ ଭାବରେ ବିସ୍ତାରିତ। ରାମ ଏହି ରାଜପଥକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ସ୍ଵର୍ଗରେ ଦେଖନ୍ତି, ଦଧି, ଚାଉଳ, ଯବ ଓ ଧୂପରେ ଭିତରେ ଅଲଙ୍କୃତ। ଚୌମାସା ମନ୍ଦିରଗୁଡିକ ସଦା ଫୁଲର ମାଳା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଗନ୍ଧରେ ପୂଜିତ; ରାମ ମିତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାଯଥିକ ଆଦର କରି, ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ କରିଥିବା ପରି ଅଗ୍ରଗତି ହେଲେ। ଲୋକମାନେ କହିଲେ—“ଆଜି ତୁମେ ଅଭିଷେକିତ ହେବା ପରେ ଏହି ପଥକୁ ରକ୍ଷା କର, ଯେପରି ଆମେ ତୁମର ପିତା ଓ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହୋଇଛୁ; ଏବେ ରାମ ରାଜା ହେଲେ ଆମେ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ରହିପାରିବା।” “ଏବେ ଆମେ ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ମହାନ୍ ଧନର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଯଦି ଆମେ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଦେଖିପାରିବା, ଏହି ଅପେକ୍ଷା କିଛି ଆମ ପାଇଁ ଦାୟିତ୍ୱ ନାହିଁ।” “ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଆମ ପାଇଁ ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ; ତାଙ୍କର ଅପାର ତେଜ ରାଜ୍ୟରେ ଦେଖିବା ଆମ ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖ।” ଏହି ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ମିତ୍ର ଓ ଶୁଭଚିନ୍ତକମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ରାମ ମହାରାଜପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ ଚକ୍ଷୁ ଓ ମନ ଫେରାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ରାମ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି କେହି ରାମକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ ହେବେ, ଏବଂ ସେମାନେ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱେଷ କରିବେ। ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସମସ୍ତ ଜନ, ସମସ୍ତ ବୟସରେ ଦୟା ଦେଖାଇଥିଲେ; ଏହି କାରଣରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ମେଘପରି ଶୁଭ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିବା ମହଲ, ରତ୍ନ ଝାଲରିରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଆକାଶକୁ ଢାକିବା ପରି ଉଠିଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ଏହି ଭୂମିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହ, ଇନ୍ଦ୍ରର ନିବାସକୁ ମୁକାବିଲା କରୁଥିବା, ରାଜକୁମାର ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲେ। ସେ ତିନିଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ, ଯେଉଁଠି ଧନୁର୍ଧର ଓ ଘୋଡା ରଖା ହୋଇଥିଲେ, ପାର୍ କରି, ପାଁଚଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି ଅନ୍ୟ ପାଦେ ପାର୍ କଲେ। ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରି, ଶୁଭ୍ର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପିତାଙ୍କ ସାମ୍ନା ଯାଇବା ବେଳେ, ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ଫେରିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ସାଗର ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ଅପେକ୍ଷା କରେ। ଏଠାରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, କୈକେୟୀ ସହ ବସିଥିବା, ମୁଖ ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୁଃଖିତ। ରାମ ପ୍ରଥମେ ଯଥାୟଥିକ ଆଚରଣରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଦକୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ପରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦକୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଜା ଦଶରଥ, ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ନେଇ, “ରାମ” ବୋଲି କହିଲେ, ତେବେ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା କଥା କହିବା ପାଇଁ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ। ଏହି ଅପୂର୍ବ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଦେଖି, ରାମ ମଧ୍ୟ ଭୟଭିତ ହେଲେ, ସେପରି ଜଣେ ଅଜଗର ଉପରେ ପାଦ ଦେଇଥିବା ଭଳି। ରାମ ଦେଖିଲେ ମହାରାଜ, ଦୁଃଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ତଳି, ଗଭୀର ନିଶ୍ବାସ ନେଉଛନ୍ତି, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ବିପର୍ୟସ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିର୍ଜୀବ। ଏହି ଦଶା ଏପରି, ଯେପରି ତରଙ୍ଗରେ ଆବୃତ ସାଗର ଅସ୍ଥିର, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଉତ୍ତେଜିତ; ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ହୋଇଥିବା; କିମ୍ବା ମୁନି ଅସତ୍ୟ କଥା କହିଥିବା।