ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପଛରେ ଶତାଧିକ, ସହସ୍ରାଧିକ ଲୋକ ଚାଲିଥିଲେ। ସମ୍ନାଗରେ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଲେପିତ ବୀର ସେନାନୀମାନେ ଅଗ୍ରଗତି କରୁଥିଲେ। ତଳେ ତଳେ ତଳୱାର, ଧନୁଷ ଧରିଥିବା ଶୂରବୀରମାନେ ଆଶା ଭରିଥିଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ଉପକରଣ ଧ୍ୱନି, ବାର୍ଦ୍ଧମାନେ ସ୍ତୁତି କରିବା ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା। ରାସ୍ତାରେ ସିଂହ ସଦୃଶ ନାଦ ହେଉଥିବା ମହାବଳୀମାନଙ୍କ ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜପ୍ରସାଦର ଜନେ ଜନେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ ଜନାଳାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମଙ୍କୁ ସେମାନେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ; ଶରୀରରେ ଦୋଷରହିତ ରାମ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ। ପ୍ରସାଦ ଉପରେ ବା ଭୂମିରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ଉତ୍ତମ କଥାରେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ କୌଶଲ୍ୟା ମାତା ଆଜି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି, ମାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” “ତୁମେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯାତ୍ରା ଏବଂ ବଂଶାନୁଗତ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ; ସିତା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ସହ ଅଛନ୍ତି।” ସେମାନେ ସିତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ହୃଦୟର ପ୍ରିୟା ଭାବେ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଗଣନା କଲେ; ନିଶ୍ଚୟ ରାଣୀ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମହାତପ କରିଥିଲେ। ସେ ରୋହିଣୀ ଯେପରି ସୋମଙ୍କ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ, ସେପରି ସିତା ରାମଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ରିତ; ଏପରି ମଧୁର କଥା ରାମ ରାଜପଥରେ ଯିବା ସମୟରେ ରାଜପ୍ରସାଦ ଉପରୁ ଶୁଣିଲେ। ଏହିପରି ରାମ ନଗର ମଧ୍ୟରେ ସଞ୍ଚାର କରୁଥିବା ସମୟରେ, ସେ ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ନାଗରିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ମନର କଥା କହୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ। ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ—“ଆଜି ରାଘବ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରୁଛନ୍ତି, ରାଜ୍ୟର ଦୟା ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ; ତେଣୁ ଆମେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବା, କାରଣ ସେ ଆମର ଶାସକ ହେବେ।” “ଏହି ରାଜ୍ୟର ଦୀର୍ଘକାଳ ଶାସନ ପାଇଁ ଏହା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ; ଏହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଶାସନରେ କେହି କେବେ ଅପ୍ରିୟ କିଛି ଦେଖିବେ ନାହିଁ, ବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବେ ନାହିଁ।” ଘୋଡ଼ାମାନେ ଗ୍ରାମର ନିକଟରେ ଯେପରି ହେଇ ହେଇ ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ, ହାତୀ, ଉତ୍ତମ ବାର୍ଦ୍ଧମାନେ, ଗାୟକମାନେ ଆଗରେ ଚାଲିଥିଲେ, ରାମଙ୍କୁ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ପରି ପ୍ରଶଂସା ମିଳୁଥିଲା। ରାମ ଦେଖିଲେ, ବଡ଼ ରାଜପଥ ହାତୀ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିଲା; ଚତୁର୍ମୁଖୀ ରାସ୍ତା ମଣିମାଳା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଭରି, ଶୁଭ୍ର ଓ ଚମକିଲା। ଏବେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାମ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଆନନ୍ଦିତ ବନ୍ଧୁମାନେ, ଝଣ୍ଡା ଓ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ, ମୂଲ୍ୟବାନ ଧୂପର ଗନ୍ଧରେ ମନ୍ମୁଗ୍ଧ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାମ ନଗରକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ଯାହା ଲୋକେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଘରମାନେ ମେଘପଟ ଭଳି ଧଳା ଚମକୁଥିଲା। ରାମ ରାଜପଥରେ ଚାଲିଗଲେ, ମଧ୍ୟଭାଗ ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିଲା, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁର ଢେର ଲାଗିଥିଲା। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗନ୍ଧ, ରେଶମ ଓ କପାସ ତନ୍ତୁ, ଅଅଭିଦ୍ରା ମୁକ୍ତା ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶିଶା ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାମ ଦେଖିଲେ, ଏହି ଅବିରୋଧ ରାଜପଥ ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପ ଓ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଉଚ୍ଚ ତଳ ଦୁଇଁ ଥିଲା। ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକ ଯେପରି ସ୍ବର୍ଗରେ ଦେଖନ୍ତି, ଏହି ରାଜପଥ ଦଧି, ଅନ୍ନ, ଯବ ଦାନ, ଅଗରୁ ଓ ଚନ୍ଦନ ଧୂପରେ ଶୋଭିତ। ଚତୁର୍ମୁଖୀ ରାସ୍ତା ନିତ୍ୟ ନାନା ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧରେ ଉପାସିତ; ସେ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ ଶୁଣିଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାଯଥା ସମ୍ମାନ କଲେ, ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଚାଲିଥିଲେ, ସେପରି ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ଲୋକମାନେ କହୁଥିଲେ—“ଆଜି ତୁମେ ଅଭିଷେକିତ ହେବ; ଏହି ରାସ୍ତାକୁ ସୁରକ୍ଷା କର, ଯେପରି ଆମକୁ ତୁମ ପିତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ପାଳିଥିଲେ; ଏବେ ରାମ ରାଜା ହେଲେ, ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା।” “ଏବେ ଆମ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ବା ଧନ ଦରକାର ନାହିଁ; ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ ଦେଖିଲେ, ଏହା ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରୟାପ୍ତ।” “ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଛାଡ଼ି ଆମ ପାଇଁ କିଛି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କ ତେଜ ଅପାର।” ଏପରି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ମହାପଥରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। କେହି ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିପାରିଲେ ନାହିଁ, ବା ରାମ ଯାହାକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ, ଏବଂ ନିଜେ ନିଜ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ସମସ୍ତ ବର୍ଗ ଓ ସମସ୍ତ ବୟସ୍କୁ ଦୟା କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ପଛେ ଚାଲୁଥିଲେ। ମେଘ ସଦୃଶ ଧଳା ମହଲ, ମଣିମାଳା ଜାଲି ଶୋଭିତ, ଆକାଶକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରୁଥିବା ପରି ଉଠିଯାଉଥିଲା। ଏହି ଭୂମିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହ, ଇନ୍ଦ୍ରର ମହାଳକୁ ମାନ ଦେଇ, ରାମ ତାଙ୍କପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହକୁ ଚମକୁଥିବା ତେଜରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତିନିଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଯେଉଁଠାରେ ଧନୁର୍ଧର ଓ ଘୋଡ଼ା ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେଠା ଚାଲି ଦୁଇଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ପାଇଁ ପଦେ ପଦେ ଯାଇଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଆଗମନର ଆଶାରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ଉଦୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରେ। ଏବେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ରାମ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ନିଜ ଅସନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୈକୟୀ, ମୁଖ ଶୁଷ୍କ ଓ ଶୋକାକୁଳ। ପ୍ରଥମେ ରାମ ଯଥାଯଥା ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କଲେ; ତାପରେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ କୈକୟୀଙ୍କ ପାଦରେ ନମସ୍କାର କଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, “ରାମ” ବୋଲି କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ରାମ ଏହି ଅପୂର୍ବ, ଭୟଜନକ ରୂପ ଦେଖି, ମନେ ଭୟ ଅନୁଭବ କଲେ, ମନେ ମନେ ମନେ ଅଜଣା ସର୍ପ ଉପରେ ପଦ ଦେଇଥିବାପରି। ସେ ଦେଖିଲେ, ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦগ୍ଧ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି, ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁଃଖିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନନ୍ଦହୀନ।