ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟରେ ଏକ ବିଶାଳ ଜନସମୂହ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲା। ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଓ ଗଜଗଣ ମାନେ, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦୃଢ଼ ଦେହ ନେଇ, ରାମଙ୍କ ପଛ ପଛ ଚାଲିଥିଲେ। ଶତାଧିକ, ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଆଗରେ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗୁରୁ ଲେପି ଶୋଭିତ ହୋଇ ଚାଲିଥିଲେ। ଶୂରବୀରମାନେ ତାଳୱାର ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ଧାରଣ କରି, ଆଶା ଭରିଥିବା ହୃଦୟରେ, ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଓ ଗାୟକମାନଙ୍କର ସ୍ତୁତିଧ୍ୱନି ଉଠିଲା। ରାସ୍ତାଧାରି ଶୂରବୀରମାନେ ସିଂହ ଭଳି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ରାଜମହଳର ଜନାଳାରେ ଦଣ୍ଡିଥିବା ଶୋଭାମୟୀ ନାରୀମାନେ ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମ ଚାଲିଯାଉଥିବା ବେଳେ, ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ପୁଷ୍ପ ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଶରୀରରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିବା ରାମ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତି ଦେଉଥିଲେ। ମହେଳ ଓ ଭୂମିରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଉତ୍ତମ କଥା କହି ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ—‘ନିଶ୍ଚୟ ତୁମର ମାତା କୌଶଳ୍ୟା ଆନନ୍ଦିତ, ମାତାମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ତୁମେ।’ ‘ତୁମେ ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ସଫଳ ହେବା, ବଉଳ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିବା, ଏବଂ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରହିଛନ୍ତି।’ ମହିଳାମାନେ ସିତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କର ହୃଦୟର ଅତି ପ୍ରିୟ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନାରୀ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲେ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ରାନୀ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମହା ତପ୍ୟ କରିଥିଲେ। ସିତା ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ରୋହିଣୀ ଯୋଗ ପାଇଥିବା, ସେପରି ରାମଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ରାମ ରାଜପଥରେ ଚାଲିଯାଉଥିବା ବେଳେ, ମହିଳାମାନେ ରାଜମହଳର ଉଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗରୁ ମଧୁର କଥା କହୁଥିଲେ, ଏବଂ ରାମ ଏହି ସବୁ ଶୁଣି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ରାଘବ ଏଠାରେ ସମାବେଶିତ ଜନସମୂହର ବିଭିନ୍ନ କଥା ଶୁଣିଥିଲେ, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ମନର ଭାବ ବ୍ୟକ୍ତ କରୁଥିଲେ—ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିଲେ। ‘ଆଜି ରାଘବ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇବେ, ରାଜ୍ୟର ଦୟା ଲାଭ କରିବେ; ତିନି ଆମର ରାଜା ହେବେ, ତେଣୁ ଆମ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।’ ‘ଏହି ରାଜ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଶାସନରେ ଦୀର୍ଘଦିନ ରହିବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଭାଗ୍ୟ; ଏହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ହେଲେ କେହି କଦାଚିତ୍ କିଛି ଅପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦେଖିବେ ନାହିଁ।’ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଗାଁର ଭଳି ହେଇ ହେଇ ହେଇଁ ନେଉଥିଲେ, ହାତୀମାନେ ଏବଂ ଶୁଭ କଥା କହୁଥିବା ସୂତ ଓ ବାର୍ତ୍ତାବାହକମାନେ ଆଗରେ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଙ୍ଗୀତକାରମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ—ଯେପରି ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ରାମ ଦୃଢ଼ ରାଜପଥ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ହାତୀ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଅନେକ ଲୋକ ଭିଡ଼ ଲାଗିଥିଲା, ଚଉମୁଖା ରାସ୍ତା ରତ୍ନ, ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୁଭ୍ର ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାରେ ଚମକୁଥିଲା। ଏଉଁପରି, ରାମ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଆନନ୍ଦିତ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ, ଝଣ୍ଡା ଓ ପତାକା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ଧୂପର ଗନ୍ଧ ଭରିଥିବା ରଥରେ ବସିଥିଲେ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାମ ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗର ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଘରମାନେ ମେଘର ଭଳି ଧଳା ଚମକୁଥିଲେ। ରାମ ରାଜପଥରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ଯାହାର ମଧ୍ୟଭାଗ ଧୂପର ଗନ୍ଧ ଭରିଥିଲା, ଚାରିପାଖରେ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗୁରୁ ର ଷ୍ଟୂପ ଥିଲା। ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ଗନ୍ଧ, ମସ୍ଲିନ ଓ କପାସର ବସ୍ତ୍ର, ଅଯୁକ୍ତ ମୁକ୍ତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରିଷ୍ଟଳ ଦେଖିଲେ। ସେ ଅପୂର୍ବ ଓ ଅବରୋଧ ନଥିବା ରାଜପଥ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଦୁଇପ୍ରକାର ପୁଷ୍ପ ଓ ଭୋଜ୍ୟପଦାର୍ଥ ବିଛିତି ଥିଲା। ଦେବତାମାନଙ୍କ ପତି ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେଖିବେ, ତେଣୁ ରାମ ଦେଖିଲେ ଯେ ଦହି, ଭାତ, ଯବ, ଧୂପ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ରାଜପଥ ଅଛି। ଚଉମୁଖା ରାସ୍ତା ସଦା ନାନା ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ଗନ୍ଧରେ ପୂଜିତ ହୋଇଥିଲା; ବନ୍ଧୁମାନେ ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ କହୁଥିଲେ। ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଚାଲିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଥିଲେ। ଲୋକମାନେ କହୁଥିଲେ—‘ଆଜି ତୁମେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ପଥକୁ ରକ୍ଷା କର; ଯେପରି ଆମେ ତୁମର ବାପା ଓ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହେଲୁ, ଏବେ ରାମ ରାଜା ହେଲେ ଆମେ ସବୁଠୁ ଆନନ୍ଦରେ ରହିବୁ।’ ‘ଏବେ ଆମେ ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଧନ ଚାହିଁ ନାହିଁ; ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଦେଖିବାକୁ ପାଉ, ସେଇ ଆମ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ।’ ‘ଏହି ଅନନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ ରାମଙ୍କର ଅଭିଷେକ ଆମ ପାଇଁ ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ।’ ଏପରି ଶୁଭ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲା, ରାମ ମହାରାଜପଥରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଚାଲିଯିବା ବେଳେ କେହି ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମନରୁ ଅଲଗା କରିପାରୁନଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିଲେ କିମ୍ବା ଯାହାଙ୍କୁ ରାମ ଦେଖିନଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ ହେଉଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମସ୍ତ ବୟସ୍କୁ ସମ ଦୟା ଦେଖାଉଥିଲେ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଥିଲେ। ଏଉଁପରି, ମେଘ ସମ ଧଳା ମହଳ, ମଣିମୟ ଜାଲି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେବା ପରି ଉଚ୍ଚ—ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘର, ଇନ୍ଦ୍ରର ମହଳକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦେଖି, ରାମ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାରେ ଚମକୁଥିବା ବାପାଙ୍କ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗନା, ଯେଉଁଠି ଧନୁର୍ଧାରୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦୁଇଟି ଅଙ୍ଗନା ପାଇଁ ପଦେ ପଦେ ଚାଲି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗନା ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ତାପରେ, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଶୁଭ୍ର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାମ ଜେତେବେଳେ ବାପାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏହି ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ—ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ଉଦୟ ଅପେକ୍ଷା କରେ। ଏଉଁପରି, ରାମ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସେ ଦୁଃଖ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ସହିତ ବସିଛନ୍ତି, ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ, ଶୋକାକୁଳ।