ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଏଠାରେ ଏକ ସୁଖଦ ଅବାସ ତିଆରି କରି ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ପରି ଖୁସିରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ରାମ ବସିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ବାପା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିଲେ। ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ବିଲାପ କରି କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯିବା ସତ୍ୱେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ହେଲେ ନାହିଁ। ସେ ରାମଙ୍କ ଚରଣକମଳର ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଲେ। ଭରତ ଏହିପରି ମହାନ ଆତ୍ମା, ସତ୍ୟ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସଦାଚାର ସହିତ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସେ କହିଲେ, "ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ରାଜା, ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା।" କିନ୍ତୁ ରାମ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନଶୀଳ, କୃପାଳୁ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ପଦୁକା ଦେଇ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଇବାକୁ ଆଦେଶ କଲେ। ତାପରେ, ଭରତଙ୍କୁ ଏକାଉଁଥିବା ଭାଇ ରାମ ଫେରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ। ଆଶା ପୂରଣ ହୋଇନଥିବା ଚଳିତ, ଭରତ ରାମଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ସଂଯମୀ ଭରତ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଅପେକ୍ଷା କରି ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିଲେ। ଏପଟେ, ରାମ ନଗରବାସୀମାନେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଏକାଗ୍ର ମନେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ, ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ବିରାଧ ନାମକ ରକ୍ଷସକୁ ବଧ କଲେ ଓ ଶରଭଙ୍ଗ ମୁନିଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ। ସେ ଏଉଁ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହା ସହିତ ତଳୂପ୍ର, ଅକ୍ଷୟ ତୀର ଓ ତଳୱାର ମଧ୍ୟ ଲାଗିଲା। ଅରଣ୍ୟବାସୀ ମୁନିମାନେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ରକ୍ଷସ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରକ୍ଷସମାନେ ନାଶ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ଏଠି ବସିବା ସମୟରେ ରୂପ ବଦଳିବାର ଶକ୍ତିଥିବା ରକ୍ଷସୀ ଶୂର୍ପଣଖା ଦେଖାଦେଲା, ଯିଏ ଜନସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିଲା। ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ କଥାରେ ଖର, ତ୍ରିଶିରା ଓ ଦୂଷଣ ଆଦି ସମସ୍ତ ରକ୍ଷସ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ। ରାମ ସେମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନେକୁ ବଧ କଲେ। ଚଉଦ ହଜାର ରକ୍ଷସ ନିହତ ହେଲେ। ଏହି ବାତ୍ତିକୁ ଶୁଣି, ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେ ମାରୀଚ ନାମକ ରକ୍ଷସଙ୍କୁ ସହଯୋଗୀ ବାଣିଲେ। ମାରୀଚ ବାରମ୍ବାର ମନା କଲେ ମଧ୍ୟ, ରାବଣ ତାହା ଅନୁସରଣ କଲେ ନାହିଁ। ମାରୀଚ କହିଲେ, "ତୁମେ ଏପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀଙ୍କ ସାମ୍ନା କରିପାରିବ ନାହିଁ।" କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟବଶ, ରାବଣ ମାରୀଚ ସହ ତାହା ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ଚତୁର ଚଳରେ ସେମାନେ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଦୂରେ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ସୁଯୋଗରେ ରାବଣ, ଗୃଧ୍ର ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ମାରି, ରାମଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଚୋରି କଲେ। ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି ଓ ସୀତା ହରଣ ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଭାସି ରାମ ବିଳାପ କଲେ। ପରେ, ସେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଜଟାୟୁଙ୍କ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ସମୟରେ ରାମ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ କୁରୁପ ରକ୍ଷସ କବନ୍ଧ ସହିତ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ବଧ କରି, ତାଙ୍କ ଦେହ ଦାହ କଲେ। କବନ୍ଧ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ତପସ୍ୱିନୀ ଶବରୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ। "ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଶବରୀଙ୍କୁ ଯାଅ," କହି ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ରାମ ଶବରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଶବରୀ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ତାପରେ, ରାମ ପମ୍ପା ସରୋବର ତଟରେ ବାନର ହନୁମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ। ହନୁମାନଙ୍କ କଥା ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ବିଶେଷକରି ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ସମସ୍ତ ଅନୁଭବ ଶୁଣି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିଲେ। ଏହିପରି, ଅଗ୍ନିକୁ ସାକ୍ଷୀ କରି ଦୁହେଁ ମିଳି ମିତ୍ରତା କଲେ। ବାନର ରାଜାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ସେ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁତାର କଥା କହିଲେ। ଦୁଃଖିତ ଓ ସ୍ନେହଶୀଳ ସୁଗ୍ରୀବ ସମସ୍ତ କଥା ଖୋଲି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, ତେଣୁ ରାମ ଭାସ୍ତବରେ ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ବାଲିଙ୍କ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ସେ ଡୁଣ୍ଡୁଭି ନାମକ ବୃହତ ଦେହ ଦେଖାଇଲେ, ଯାହା ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାମ ହସି ତାହାକୁ ପାଦଂଗୁଠିରେ ଦଶ ଯୋଜନା ଦୂରକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ। ପୁଣି, ଏକ ଶରରେ ସପ୍ତ ସାଳ ଗଛ, ଏକ ପାହାଡ଼ ଓ ପାତାଳ ଭିନ୍ନ କଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ସହ କିଷ୍କିନ୍ଧା ଗୁହାକୁ ଗଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ, ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣୀ, ତିବ୍ର ଧ୍ୱନିରେ ଦହାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବାନରମାନ୍ୟ ବାଲି ତାରାଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ, ରାମ ଏକ ମାତ୍ର ଶରରେ ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ତାପରେ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ରାମ ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।