ଏହିପରି ଘଟିଲା ଯେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ । ସେ ସୁୟଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ, ରାଜପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ । ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେଙ୍କୁ ରାଜା ଦଶରଥ ଧୀର ଓ ଧର୍ମମୟ ଉଦ୍ବୋଧନ କଲେ—“ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି । ମୋର ଇଚ୍ଛା କିପରି ପୂରଣ ହେବ? ଆପଣମାନେ ଏଥିରେ ବିଚାର କରନ୍ତୁ ।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କ କଥାକୁ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ଦେଇ କହିଲେ, “ଅତି ଭଲ କଥା!” ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ାଯାଉ । ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯଜ୍ଞ ବେଦି ତିଆରି ହେଉ । ହେ ରାଜନ୍, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆପଣ ଆଶାଅନୁସାରେ ପୁଅ ପାଇବେ । ଯେପରିକି ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ପୁଅ ପାଇଁ ଏହି ଧର୍ମମୟ ସଂକଳ୍ପ ଉଦ୍ଭବିଛି, ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଦଶରଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ।” ସେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଭରିଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେହି ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଏଠାରେ ହେଉ ।” ଅଶ୍ୱକୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ଉପାଧ୍ୟାୟ ସହିତ ଉପଯୁକ୍ତ ନିରୀକ୍ଷଣରେ ଛାଡ଼ିଦିଅ । ସରୟୂ ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯଜ୍ଞ ବେଦି ତିଆରି କର । ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପାରମ୍ପରିକ ନୀତି ଅନୁସାରେ ଶାନ୍ତି କ୍ରିୟା ହେଉ । ଏହି ଯଜ୍ଞ ଯେକୌଣସି ସମର୍ଥ ରାଜା କରିପାରେ । ଏହି ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଯଜ୍ଞରେ କୌଣସି ଭୁଲ ନ ହେଉ, କାରଣ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ସଦା ଦୋଷ ଖୋଜନ୍ତି । ଯଦି ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନ ହୁଏ, ତେବେ କର୍ତ୍ତା ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ । ତେଣୁ ମୋ ଏହି ଯଜ୍ଞ ସଠିକ୍ ନିୟମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ ।” ଏପରି କହି ରାଜା ଦଶରଥ ଅନୁଶାସନ ଦେଲେ, “ଯେଉଁମାନେ ସମର୍ଥ, ସେମାନେ ଏହି ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ ।” ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ନମ୍ରତାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଯଥା ଆଜ୍ଞା ।” ପୁନଃ ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେହି ବିଦ୍ୱାନ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ । ପରେ ସମସ୍ତେ ଅନୁମତି ନେଇ, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଜ୍ଞ ପୂରୋହିତମାନେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେହି ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଉ ।” ତାପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦଶରଥ ନିଜ ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ତା’ପରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାଣୀମାନେଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ରାଜା, ଯିଏ ତାଙ୍କ ରାଣୀମାନେଙ୍କ ହୃଦୟର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, କହିଲେ, “ତୁମେମାନେ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କର । ମୁଁ ପୁଅ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି ।” ରାଜାଙ୍କ ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ କଥା ଶୁଣି ରାଣୀମାନେଙ୍କ ମୁହଁ ଶୀତ ଋତୁର ଶେଷରେ ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ହେଲା । ଏଉଁପରି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣିବା ପରେ, ଏବେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ । ଏହି ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କ ଚାରିଓଟ ଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ର ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ପୁରାତନ କଥା ଶୁଣିଛି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ପୂରୋହିତମାନେ କହିଥିଲେ, ଏହି କଥା ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉପାଖ୍ୟାନ, ଯାହା ସନତ୍କୁମାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ ।” ସେ କହିଲେ, “ଋଷିମାନେଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହି କଥା କହାଯାଇଥିଲା, ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ଆସିବା ବିଷୟରେ । କାଶ୍ୟପଙ୍କ ଏକ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ନାମ ବିଭାଣ୍ଡକ । ତାଙ୍କ ପୁଅ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ, ସେ ଚିରକାଳ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବେ, ଅରଣ୍ୟରେ ମୁନିବେଶେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ । ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଜାଣିବେ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାରର ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ପାଳନ କରିବେ । ଏହି କଥା ସଦା ଲୋକମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହନ୍ତି । ସେ ଏପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବାବେଳେ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ଆସିଲା ।” “ଏହି ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସହିତ ଅଗ୍ନିସେବା କରୁଥିଲେ, ତେବେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୋମପାଦ ନାମକ ରାଜା ଖ୍ୟାତି ଲାଗିଲେ । ଏହି ଅଙ୍ଗଦେଶର ବଡ଼ ରାଜା ହେବେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଏକ ଅପରାଧ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିବ ।” “ସେ ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଡାକି କହିବେ, ‘ତୁମେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ, ଲୋକାଚାର ଜାଣ, ମୋତେ ଏହି ଅପରାଧର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କ’ଣ ଓ କିପରି କରିବି, ଶିଖାଅ ।’ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିବେ, ‘ହେ ରାଜନ୍, ବିଭାଣ୍ଡକଙ୍କ ପୁଅ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଯେପରି ହେଉ, ଏଠାକୁ ଆଣ ।’” “ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ସହ ଆଣି, ତାଙ୍କୁ ତୁମ ଝିଅ ଶାନ୍ତାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରାଅ । ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଚିନ୍ତିତ ହେବେ, କିପରି ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁନିକୁ ଆଣିବେ ।” “ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଚିନ୍ତାବିମର୍ଶ କରି, ରାଜା ପୁରୋହିତ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ପଠାଇବେ । କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ସେମାନେ ଭୟ ଓ ସଶଙ୍କ ହୋଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦେଖାଇବେ ଯେ, ଏହା କଠିନ, ମୁନିଙ୍କୁ ଆଣିବା ଭଲ ନୁହେଁ ।” “ପରେ ଚିନ୍ତା କରି ସେମାନେ କହିବେ, ‘ଆମେ ମୁନିଙ୍କୁ ଆଣିବୁ, ଏଠାରେ କୌଣସି ଅପରାଧ ହେବ ନାହିଁ ।’ ଏହିପରି ଭାବେ ଅଙ୍ଗରାଜ ରୋମପାଦ ଚତୁରାଣୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଆଣିଲେ, ତା’ପରେ ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲା ଓ ଶାନ୍ତାଙ୍କ ବିବାହ ହେଲା । ଏହି ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଆପଣଙ୍କ ଜାମାତା ହେଲେ, ଏବଂ ସେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁଅ ଦେବେ । ଏତିକି, ସନତ୍କୁମାର କହିଥିବା ଅନୁସାରେ ମୁଁ କହିଲି ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦଶରଥ ଖୁସି ହେଇ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “କିପରି ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇଥିଲେ, ଏହି କଥା ମୋତେ କହ ।” ଏବେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ । ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର କହିଲେ, “ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ ସହ ମୋର କଥା ଶୁଣ, ଏଠିକୁ କିପରି ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଆଣିଥିଲେ, ସେଥିର ଏକେକ ଘଟଣା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି ।