ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେନାପତି ଓ ନଗରର ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ନାଗରିକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଏକଠା ହେଇଥିଲେ। ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଦିନରେ, ଶୁଭ କର୍କଟ ଲଗ୍ନ ଓ ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟ ନିଶ୍ଚିତ ହେବା ପରେ, ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସୁନା ରୂପରେ ପାଣି ଭରା ମଣିଆ ଓ ଶୁଭ ଭବ୍ୟ ଆସନ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଏକ ରଥକୁ ଚମକୁଥିବା ବାଘର ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବେ ଢାକାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଶିଥିବା ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମରୁ ପାଣି ଆଣାଯାଇଥିଲା। ଏହି ପାଣି ସହିତ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ନଦୀ, ଝିଲି, କୁଆଁ, ପୋଖରୀ—ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା, ଉପରକୁ ବହୁଥିବା, ଅଟାଉଥିବା, ମାଛ ଦୁଧ ରଙ୍ଗର ପାଣି ଥିବା—ସମସ୍ତଠୁ ମଧ୍ୟ ପାଣି ଆଣାଯାଇଥିଲା। ସମୁଦ୍ରରୁ ମଧ୍ୟ ପାଣି ଆଣାଯାଇଥିଲା; ମଧୁ, ଦହି, ଘିଅ, ଚିଡ଼ା, ଦର୍ଭା ଗ୍ରାସ, ଫୁଲ ଓ ଦୁଧ ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହୋଇ ଥିଲା। ଅଠ ଜଣୀ ସୁନ୍ଦରୀ ଯୁବତୀ ଓ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ସୁନା ଓ ଚାନ୍ଦିର ପାଣି ଭରା ମଣିଆ ଦୁଧରେ ଢାକାଯାଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ତିଆରି ହୋଇଥିଲେ। ସେମାଣେ ଶୁଦ୍ଧ ପାଣିରେ ଲୋଟସ ଓ ନୀଳପଦ୍ମ ଦେଇ ଭରି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଧଳା ଓ ମଣିମାଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ମଣିଆ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚୌରୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଧଳା ଛତା ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଶୁଭ ଓ ଚମକୁଥିବା ଉପକରଣ, ଏକ ଧଳା ମହିଷ ଓ ଧଳା ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ସଜାଇ ରଖାଯାଇଥିଲା। ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଶୁଭ ବାଦ୍ୟ ଓ କବିମାନେ ଦରକାର, ତାହା ସମସ୍ତ ତିଆରି ହୋଇ ଏକଠା ହେଇଥିଲେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜାଙ୍କ ଅଭିଷେକରେ ଯେପରି ହୁଏ। ଏପରି ଭାବରେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏଠାରେ ଏକଠା ହେଇଯାଇଥିଲା। ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ନପାଇ, ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ଏଠି କିଏ ରାଜାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେବେ? ଆମେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୋଇ ଯାଇଛି।” ଏପରି ସମୟରେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ରାମଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଯାଇଛି। ଆପଣମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖରୁ ଓ ବିଶେଷ ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ପାଖରୁ ସମ୍ମାନ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ; ରାଜାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଆପଣମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଜିଜ୍ଞାସା କରୁଛି, ଓ ଶୁଭ ଲୋକମାନେ। ରାଜା ଜାଗିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ନ ଆସିବାର କାରଣ…” ଏପରି କହି, ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜମହଳର ଅନ୍ତର ଦ୍ୱାର ପାଖକୁ ଯାଇଲେ। ସେଉଁଠି ସୁମନ୍ତ୍ର, ଯେଉଁଠି ସେ ନିତ୍ୟ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଲୋକମାନ୍ୟ ନରପତିଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ଶ୍ରୀବଦ୍ଧ କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଶୟନ କକ୍ଷ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଅତି ନିକଟରେ ଯାଇ ଅନ୍ତର ପର୍ଦ୍ଦା ବାହାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ସେଉଁଠି ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ଶୁଭ ଗୁଣମୟ ଉପହାର ଦେଇ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇଲେ, ଏବଂ ସୋମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶିବ, ଓ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ କଲେ। ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ତୁମକୁ ବିଜୟ ଦିଅନ୍ତୁ; ଶୁଭ ରାତି କଟିଯାଇଛି, ଏବଂ ଶୁଭ ଦିନ ଆସିଛି। ଜାଗିଉ, ରାଜସିଂହ, ଏବଂ ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର; ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେନାପତି ଓ ନଗରଜନ ଏଠି ଏକଠା ହୋଇଛନ୍ତି। ସେମାନେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଜାଗିଉ, ରାଘବ। ଏପରି ଚତୁର ଚାରିଅଟିୟର ସୁମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ତାପରେ ରାଜା ଜାଗି ଏପରି କହିଲେ, “ମୁଁ ଯେଉଁପରି ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲି, ରାମଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ନେଇଆଉ।” “ମୋ ଆଦେଶ କେଉଁଠି ଅପେକ୍ଷା ହେଉଛି? ମୁଁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ନୁହଁ; ରାଘବଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ନେଇଆଉ।” ଏପରି ଦଶରଥ ରାଜା ଚାରିଅଟିୟରକୁ ପୁନଃ ଆଦେଶ ଦେଲେ; ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶିର ନମାଇଲେ। ସେ ରାଜମହଳରୁ ବାହାରିଗଲେ, ଭାବିଲେ ଯେ ଆନନ୍ଦ ଖବର ନେଇଯାଉଛି, ଏବଂ ଝଣ୍ଡା ଓ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ ରାଜପଥରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁମନ୍ତ୍ର ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଯାଇଥିଲେ, ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ରାମ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା ଶୁଣିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଜନ ଅଭିଷେକ ନେଇ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିଲେ; ସେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଘରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା କୈଳାସ ପର୍ବତ ପରି ଚମକୁଥିଲା। ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କ ନିବାସକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଳାସ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ବଡ଼ ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ ଓ ଅନେକ ବାଲକନୀରେ ଶୋଭିତ। ସେଠି ସୁନା ମୂର୍ତ୍ତି, ମଣି ଓ ପ୍ରବାଳ ତୋରଣ, ଶରତ କଳା ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମେରୁ ପର୍ବତର ଗୁହା ପରି ଚମକୁଥିଲା। ଏହି ନିବାସ ମୂଳ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ମୁକୁତ ଓ ମଣି ରେ ବିଛାଯାଇଥିଲା, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧରେ ବିଭାସିତ। ଏହା ପ୍ରବଳ ପର୍ବତ ଶିଖରର ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ଦେଉଥିଲା, କୁଅଁ ଓ ମୟୂରର କୁହୁକ ଦେଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଘର ଭଲ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ମୃଗମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲା, ଭକ୍ତି ଦେଇ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଏହାର ଚମକୁଥିବା ରୂପ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମନ ଓ ଚକ୍ଷୁକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲା। ଏହା ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲା, କୁବେରଙ୍କ ନିବାସ ପରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅବୋଧ ପରି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କ ଘରକୁ ଦେଖିଲେ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖର ପରି ଉଚ୍ଚ, ଏଠି ଏକଠା ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଘର ଗ୍ରାମ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷାରେ ମୁହଁ ଦୀପ୍ତିମାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଘର ବଡ଼ ମେଘ ପରି ମହିମାମୟ, ଉଚ୍ଚ ଓ ଚମକୁଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଶିଶୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଘିରିଥିଲା। ସୁମନ୍ତ୍ର ଘୋଡ଼ା ଚାଳିଥିବା ରଥ ଚାଳି ରାଜମହଳକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଚମକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ; ସେ ରାଜାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଶୋଭାମୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦେଇ ଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିଥିଲେ।