ଏହି ଦିନଟି ଉଦୟ ହେବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉତ୍ସବ ଆୟୋଜିତ ହୋଇଥିଲା । ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଉଠିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଲା, ତାଙ୍କର ରୂପ ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପରେ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ତାଙ୍କୁ କୁହାଗଲା—"ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ, ସୋମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶିବ, କୁବେର, ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଆପଣଙ୍କୁ ବିଜୟ ଦିଅନ୍ତୁ ।" ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାତି ଚାଲିଯାଇଛି, ଆପଣଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ଏବେ ଜଗ୍ରତ ହୁଅନ୍ତୁ, ରାଜନ୍ଦ୍ର, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ । ସମସ୍ତ ଆୟୋଜନ ହେଇଯାଇଛି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ; ସହରବାସୀ, ଗ୍ରାମବାସୀ ଓ ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ହାତ ଜୋଡି ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି । ପୂଜ୍ୟ ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି; ଶୀଘ୍ର ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ, ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରାଯାଉ । ରାଜା ବିନା ରାଜ୍ୟ ଯେପରି ଗୋପାଳ ବିନା ଗୋଧନ, ନାୟକ ବିନା ସେନା, ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି, ବୃଷ ନଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି ହୋଇଯାଏ । ଏଭଳି ମୃଦୁ କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ ପୁନି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଚେହେରାରୁ ଆନନ୍ଦ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଚାରିଏପାଖ ଦେଖି ଚାରିଅଂଗୁଳି ଚାରିଏପଟେ ଦୁଃଖରେ ଲାଲ ଚକୁ ନେଇ, ଚାରିଏପଟେ ଅନୁତାପରେ କହିଉଠନ୍ତି—"ତୁମେ ପୁନି ମୋ ହୃଦୟକୁ ବେଦନାରେ ଭାଗିଦେଲା ।" ଏହି ଦୁଃଖଦ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ଅଳ୍ପ ଦୂରକୁ ହଟିଯାନ୍ତି । ରାଜା ଦୁଃଖରେ ନିଜେ କିଛି କହିପାରିନଥିଲେ, ତେବେ ଚତୁର କୈକେୟୀ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି—"ସୁମନ୍ତ୍ର, ରାଜା ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଆସାକ୍ତ ଥିଲେ; ସେ ଏ ରାତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗି ଅବସାନ୍ତ, ଏବେ ଘୁମେ ପଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି । ଏହିପରିସ୍ଥିତିରେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁମାର ରାମଙ୍କୁ ନେଇଆ, ଭଲ ହେବ; ଏଠାରେ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ ।" ସୁମନ୍ତ୍ର କହିଲେ—"ମହିଳେଶ୍ୱରୀ, ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଛଡ଼ି ମୁଁ କିପରି ଯିବି?" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ କହିଲେ—"ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବି; ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ନେଇଆ ।" ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଆସିଛି ବୋଲି ଭାବି, ସେ ମନେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ । ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଦ୍ରୁତ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ବାହାରିଲେ; କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ସେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—"ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଡାକିବେ ।" ଏପରି ଭାବି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ରାଜପରିସରରୁ ବାହାରିଲେ, ମହାସାଗର କିମ୍ବା ବଡ଼ ଝିଲିକ ପରି ଏହି ଭବନ ଛାଡ଼ି, ଦ୍ବାରପାଳମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ରାଜଦ୍ୱାରରେ ଅନେକ ଧନୀ ନାଗରିକ ଭିଡ଼ ଲାଗିଥିବା ଦେଖିଲେ । ଏଠିଏ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗର ଶେଷ ଓ ପଂଦରତମ ସର୍ଗର ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଏହି ରାତି ବିତିଗଲା, ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏବଂ ରାଜପୁରୋହିତ ଏକାଠି ହୋଇ ରାଜସଭାରେ ଆସିଲେ । ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ, ସେନାପତି ଓ ସ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗରିକମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ପବିତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଦିନ ଆସିଗଲା, କର୍କଟ ଲଗ୍ନ ଓ ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା । ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପାତ୍ରରେ ପବିତ୍ର ଜଳ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ଆସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା । ଏକ ରଥ ଶୁଭ୍ର ବାଘଚର୍ମରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଳନ ସ୍ଥାନରୁ ଜଳ ଆଣାଯାଇଥିଲା । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ନଦୀ, ହ୍ରଦ, କୁଏଁ, ପୋଖରୀ, ପୂର୍ବମୁଖୀ, ଉତ୍ତରମୁଖୀ, ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଓ ଦୁଧର ଜଳ ଥିବା ସ୍ଥାନରୁ ମଧ୍ୟ ଜଳ ଆଣାଯାଇଥିଲା; ସହିତ ମଧୁ, ଦହି, ଘୃତ, ଚିଡ଼ା, ଦର୍ଭା, ଫୁଲ ଓ ଦୁଧ ମଧ୍ୟ ଥିଲା । ଆଠି ଶୋଭାମୟ କନ୍ୟା ଓ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ମଦୋନ୍ମଦ ହାତୀ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ଦୁଧ ଭରା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୌପ୍ୟ ଘଡ଼ା ତିଆରି ଥିଲା । ସେଠାରେ ଶୁଧ୍ଧ ଜଳରେ ମାନ୍ଦାର ଓ ପଦ୍ମ ରଖାଯାଇଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳ ପରି ଧଳା ଏବଂ ମଣିମୁକୁତାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା । ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚାମର ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଧଳା ଛତ୍ର ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଶୁଭ୍ର, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବିଭୂଷଣ, ଏକ ଶ୍ୱେତ ବୃଷ ଓ ଶ୍ୱେତ ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲେ । ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀତ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଓ ଗାୟକମାନେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜାଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେପରି ଉପଯୁକ୍ତ, ସେପରି ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ । ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏଠାରେ ଆଣାଯାଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କୁ ନଦେଖି ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—"କିଏ ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେବେ? ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୋଇଯାଇଛି, ରାଜା ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି ।" ଏବେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ନେଇବାକୁ ଯାଉଛି ।" ସେ କହିଲେ—"ତୁମେ ସମସ୍ତେ ରାଜା ଓ ବିଶେଷକରି ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ; ରାଜାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ମୁଁ ତୁମେ ଭଲ ଅଛ କି ନାହିଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ ।" "ରାଜା ଜାଗିଉଠିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ କାହିଁକି ନାହାନ୍ତି..." ଏମିତି କହି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତଃପୁର ଦ୍ୱାରକୁ ଗଲେ । ସେ, ଯିଏ ସେଇ ରାଜପ୍ରସାଦ ପ୍ରତି ସଦା ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ରାଜାଙ୍କ ଶୟନଗୃହ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଅନ୍ତଃପର ପରଦା ବାହାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ । ସେଠାରେ ରାଘବଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରି ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, ସହିତ ସୋମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶିବ ଓ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଶୁଭକାମନା କଲେ ।