ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମୂଲ୍ୟବାନ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିବା, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମହାପୁରୁଷ ଦଶରଥ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ସେଠାରେ ସେ ଏମିତି କୌଣସି ଶତ୍ରୁକୁ ନ ପାଇଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ସମାନ କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲେ । ନିଜ ସହଯୋଗୀମାନଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଓ ନିଜ ଅଧୀନରେ ଥିବାମାନଙ୍କୁ ଆଦର କରି, ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଅସୁରକ୍ଷା ଓ ଅନ୍ୟାୟକୁ ଦମନ କରି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମାନେ ଯେପରି ଦେବଲୋକରେ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେଉଁପରି ଦଶରଥ ଏହି ଭୂମିରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଉପକାରୀ, ଦକ୍ଷ, ଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ପରାମର୍ଶ ଦେଉଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ରହି, ଦଶରଥ ରାଜା ସୂର୍ୟଙ୍କ ଉଦୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ । ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନର ଏଠାରେ ଏଠି ଅଷ୍ଟମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଏହି ମହାନ ବାଲକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟମ ସର୍ଗ ଶୁଣ । ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମହାତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଖରେ ତଥାପି ପୁତ୍ର ଲାଗି ଲମ୍ବା ଅଭିଲାଷ ରହିଗଲା, କାରଣ ତାଙ୍କ ରାଜବଂଶର ଅଗ୍ରଗତି ପାଇଁ କୌଣସି ସନ୍ତାନ ଥିଲେ ନାହିଁ । ଏହି ଭାବନାରେ ଲିନ ଦଶରଥଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଆସିଲା—“ପୁତ୍ର ପାଇଁ ମୁଁ ଅଶ୍ଵମେଧ ଯଜ୍ଞ କାହିଁକି କରିବି ନାହିଁ?” ଏହି ପ୍ରବଳ ସଂକଳ୍ପ କରି, ସେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ । ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପ୍ରବୀଣ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନେଲେ । ଏବେ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ସମସ୍ତ ବୃଦ୍ଧ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଆଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆଣ ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ତୁରନ୍ତ ଯାଇ ସମସ୍ତ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସୁୟଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ, ପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଣିଲେ । ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ମୃଦୁ ଓ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ—“ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି । ମୋ ଇଚ୍ଛା କିପରି ପୂରଣ ହେବ? ଆପଣମାନେ ଏହି ବିଷୟରେ ବିଚାର କରନ୍ତୁ ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କ କଥାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି କହିଲେ—“ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ ।” ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହୋଇ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଶ୍ୱ ଛାଡ଼ାଯାଉ । ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳ ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ । ରାଜନ, ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଚାହିଁଥିବା ପୁତ୍ର ପାଇବେ ।” ଏପରି ଧର୍ମମୟ ଇଚ୍ଛା ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଉପଜିଛି, ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦଶରଥ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ । ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ଭରିଥିବା ଚକ୍ଷୁ ନେଇ ସେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କର ।” “ଅଶ୍ୱକୁ ଏହାର ଆଚାର୍ୟ ସହିତ ନିୟମିତ ଭାବେ ଛାଡ଼ାଯାଉ, ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳ ସରୟୂ ଉତ୍ତର ତୀରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ । ଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତିକର କ୍ରିୟା କରାଯାଉ । ଯେ କୌଣସି ରାଜା ଯୋଗ୍ୟ, ସେଉଁଠି ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବ । ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନ ହେଉ, କାରଣ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ସଦା ଅନୁଷ୍ଠାନର ଦୋଷ ଖୋଜନ୍ତି । ଯଦି ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାର କର୍ତ୍ତା ତୁରନ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହିକାରଣରୁ ମୋର ଯଜ୍ଞ ସଠିକ୍ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଉ ।” “ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରନ୍ତୁ,” ବୋଲି ରାଜା କହିଲେ । ସମସ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ “ଏହିପରି ହେବ” ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ । ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ବିଦ୍ୱାନ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହ ଦେଇଲେ । ପରେ, ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ସମସ୍ତେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଦାୟ ହେବା ପରେ, ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତମାନେ ଯେପରି କହିବେ, ସେପରି ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଉ ।” ଏପରି କହି, ଦଶରଥ ରାଜା ନିଜ ରାଜଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେଠାରୁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପୁତ୍ର ପାଇଁ ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି, ତେଣୁ ତୁମେ ଦୀକ୍ଷା ନିଅ ।” ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମୁହଁ ଶୀତ ଶେଷ ରାତିରେ ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ପରି ଜଗମଗାଇ ଉଠିଲା । ଏଠାରେ ନବମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ କଥା ଶୁଣ । ଏହା ସବୁ ହେଉଛି ବିଶିଷ୍ଟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ନବମ ସର୍ଗ । ଏଉଁ ସମୟରେ ରହସ୍ୟରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ଏକ ଘଟଣା ଅଛି, ଯାହା ମୁଁ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପାଖରୁ ଶୁଣିଥିଲି ।” ସେ କହିଲେ—“ଏହି କଥା, ଯେଉଁପରି ଯଜ୍ଞ ପୁରୋହିତମାନେ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ଶୁଣିଛି; ପୂଜ୍ୟ ସନତ୍କୁମାର ଏହି କଥା କଥାଇଥିଲେ ।” “ଏହି ଉପସ୍ଥିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏହି କଥା ହୋଇଥିଲା ଯେ, ରାଜନ, ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଆଗମନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ—କାଶ୍ୟପଙ୍କ ଏକ ପୁତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ନାମ ବିଭାଣ୍ଡକ । ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ, ସେ ନିତ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ବଢ଼ିବେ ଏବଂ ସଦା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ମୁନି ପରି ବାସ କରିବେ । ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତା ବିନା ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ନିୟମ ପାଳନ କରିବେ । ଏହି କଥା ସବୁଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା କହନ୍ତି । ସେ ଏପରି ରହୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କର ନିୟତ ସମୟ ଆସିଥିଲା । ସେଉଁ ସମୟରେ ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ସହ ଅଗ୍ନିସେବା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୋମପାଦ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଅଙ୍ଗଦେଶରେ ଉଦୟ ହେଲେ । କିନ୍ତୁ ସେ ରାଜାଙ୍କ ଏକ ଦୋଷରୁ ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ଆସିଲା ।” “ସେ ରାଜା ଶିଖ୍ୟା ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଅନେକ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଡାକି କହିଲେ—‘ଆପଣମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଲୋକର ଚଳନ ଜାଣନ୍ତି, ମୋତେ ଠିକ୍ ଶିଖ୍ୟା ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କ’ଣ ହେବା ଉଚିତ୍, ଏହା କହନ୍ତୁ ।