ରାମ, ଗୁହା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ଅନେକ ଜଳବହୁଳ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାପରେ, ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଉପଦେଶାନୁସାରେ ସେମାନେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପହଞ୍ଚି, ସେଠି ଏକ ଶୁଭ୍ର ଆଶ୍ରୟ ତିଆରି କରି ଅରଣ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ବାସ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଠି ସେମାନେ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଯେପରି ଶୁଭ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦରେ ରହୁଥିଲେ, ଚିତ୍ରକୂଟରେ ରାମ ରହୁଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ପୁଅ ବିୟୋଗରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ପଡିଲେ। ଶେଷରେ ଦଶରଥ ରାଜା ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରି କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ସମୟରେ, ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମହାରୁଷି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବା ପ୍ରସ୍ତାବ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଶରଣ ନେବାକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଭରତ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସମ୍ମାନ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଅନୁରୋଧ କଲେ—“ଆପଣେ ଏହି ରାଜ୍ୟର ନିଜ ଅଧିକାରୀ, ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ମହାନ ରାଜା।” ଏହିପରି ଅନୁରୋଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ, ବାରମ୍ବାର ନିଜ ପଦୁକା ଦେଇ ରାଜ୍ୟ ଭାର ବହିବାକୁ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ନେଇ, ଭରତ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣସ୍ପৰ্শ କରି ଫେରିଗଲେ। ତିନି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ରହି, ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠା, ସତ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମସଂୟମରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କଲେ। ଏଉଁବେଳେ ରାମ ଜଣାପଡିଲା ଯେ ନଗରବାସୀମାନେ ଆସୁଛନ୍ତି, ସେ ମନୋଯୋଗ ସହିତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠି ରାମ, କମଳନୟନ, ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଵିରାଧକୁ ବଧ କଲେ ଓ ଶରଭଙ୍ଗ ମୁନିଙ୍କ ସହିତ ମିଳିଲେ। ପରେ ସେ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ; ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ଏହାସହିତ ତିନି ଖଡ଼ ଓ ଅକ୍ଷୟ ବାଣ ମେଳାପ କରି, ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ରାକ୍ଷସ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ; ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖାଇଲେ ଯେ, ସେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ନାଶ କରିବେ। ସେଠି ବସୁଥିବା ଦେଉଁଠି, ଯେଉଁ ଶୂର୍ପଣଖା ନାମକ ରାକ୍ଷସୀ ଯେଉଁ କୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରେ, ତାଙ୍କ ନାକ କାଟାଯିବା ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଶୂର୍ପଣଖା ଖର, ତ୍ରିଶିରା ଓ ଦୂଷଣ ଆଦି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ। ରାମ ସେମାନେ ସହ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସାଥୀମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଚୋଦହ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ନିହତ ହେଲେ। ଏହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିନାଶ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ରାବଣ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ମାରୀଚ ନାମକ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ସାଥୀ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ; ମାରୀଚ ବାରମ୍ବାର ବନ୍ୟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ରାବଣ ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ। ମାରୀଚ ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସାମ୍ନା କରିବା ଅସମ୍ଭବ”, କିନ୍ତୁ ରାବଣ ନିଜ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାରେ ମାରୀଚ ସହ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ। ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦୁଇଁ ଭାଇଁ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୂରେ ନେଇଗଲେ। ଏହି ସୁଯୋଗରେ ରାବଣ, ଜଟାୟୁ ନାମକ ଗୃଧ୍ରକୁ ବଧ କରି, ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲେ। ରାମ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି ଓ ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ବିପୁଳ ଶୋକରେ ଆତୁର ହେଲେ; ଏହି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଶୋକାକୁଳ ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ଜଟାୟୁଙ୍କ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ସମୟରେ ରାମ ଏକ ଭୟଙ୍କର, ବିକଟ ରାକ୍ଷସ କବନ୍ଧ ସହିତ ସାକ୍ଷାତ କଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରି, ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଦାହ କଲେ; ଏବଂ କବନ୍ଧ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ସମୟରେ ଶବରୀ ନାମକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ତାପସୀ ବିଷୟରେ କହିଦେଲେ। “ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଶବରୀଙ୍କୁ ଯାଅ,” ବୋଲି କହିଲେ। ତେଣୁ ରାମ, ଶତ୍ରୁଦଳନ ତାପସୀ ଶବରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଶବରୀ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଆଦର କରିବା ପରେ, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ପମ୍ପା ସରୋବର କୂଳରେ ଭାନର ହନୁମାନଙ୍କ ସହିତ ପରିଚୟ ହେଲେ। ହନୁମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ମିଳନ ହେଲା; ରାମ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ବିଷୟରେ ଖୋଲାସା କଲେ, ବିଶେଷକରି ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ। ସୁଗ୍ରୀବ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିଲେ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ସାକ୍ଷୀ କରି ଦୁହେଁ ମିଳିତ ମିତ୍ରତା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ ଦୁଃଖ ଓ ବାଳି ସହ ଶତ୍ରୁତା କଥା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ; ରାମ ତାଙ୍କୁ ବାଳିଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ବାଳିଙ୍କ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ କହିଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତାପ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କଲେ। ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ସୁଗ୍ରୀବ ଡୁଣ୍ଡୁଭି ନାମକ ବିଶାଳ ଦେହ ଦେଖାଇଲେ, ଯାହା ପାହାଡ଼ ପରି ଥିଲା। ରାମ ହସି ନିଜ ପାଦାଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଦଶ ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ। ଏହିପରେ ଏକ ମହାବାଣ ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ ସାଳ ଗଛ, ଏକ ପର୍ବତ ଓ ପାତାଳକୁ ଭେଦିଦେଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କ ଶକ୍ତି ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରସା କଲେ। ଏହିପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ରାମ କିଷ୍କିନ୍ଧା ଗୁହାକୁ ଗଲେ। ସୁନହିରା ରଙ୍ଗର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବାନର ସୁଗ୍ରୀବ ଗଜ୍ଜନ କଲେ, ଏହି ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ବାନରରାଜ ବାଳି ତାରାଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ। ସେଠି ରାମ ଏକ ମାତ୍ର ବାଣରେ ବାଳିଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।