ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଶୋକରେ ଅଚେତନ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ବେପରୁଆ ଦେଖି, କୈକେୟୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଧର ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଯାହା ଅପରାଧ କରିଛି, ତାହା ପ୍ରତି ଆପଣ ମୋତେ ଶବ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ । ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଆପଣ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି କାହିଁକି? ଆପଣଙ୍କୁ ନିଜ ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢ଼ ରହିବା ଉଚିତ ।” ସେଉଁଠି କୈକେୟୀ କହିଲେ, “ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ । ଏହି ସତ୍ୟରେ ଭରସା କରି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି । ଏମିତି ଏକ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ଶିବି ରାଜା ଚିଲିକୁ ନିଜ ଦେହ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥିଲେ । ଏହିପରି ଦ୍ରଢ଼ ଆଲର୍କ ନାମକ ରାଜା ଜେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥିଲେ, ଯଦ୍ୟପି ଅନିଚ୍ଛା ଥିଲା, ତଥାପି ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ । ଏହିପରି, ନଦୀର ମାଧ୍ୟମ ଭାଗ୍ୟ ମାଳିକା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପାଇଁ ନିଜ ସୀମା ଚାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ ।” “ସତ୍ୟ ହେଉଛି ଏକ ଚିରନ୍ତନ ତତ୍ତ୍ୱ; ସତ୍ୟ ଉପରେ ଧର୍ମ ଦ୍ରଢ଼ । ବେଦ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅବିନାଶୀ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚତମ ପଦ ଲଭ୍ୟ । ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ମନ ଧର୍ମରେ ଲଗିଛି, ତେବେ ସତ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତୁ । ମୁଁ ଯେଉଁ ଵର ଚାହିଁଛି, ତାହାକୁ ସାକାର କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଆପଣ ଦାତା । ଧର୍ମ ପାଇଁ ଏବଂ ମୋ ଅନୁରୋଧରେ ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ପଠାନ୍ତୁ । ମୁଁ ଏହି ଶବ୍ଦ ତିନିଥର କହୁଛି ।” “ଯଦି ଆପଣ ମୋର ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ନଜର ସାମ୍ନାରେ ମୁଁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି ।” ଏପରି ଦୃଢ଼ ମନୋବଳ ଥିବା କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କର ପାଶ ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ବଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଫାନ୍ଦ ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ । ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟ ଅଶାନ୍ତ ହେଇଯାଇଥିଲା, ମୁହଁ ଫିକା ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେ ଗଡ଼ିଏ ଦୁଇ ଚକା ମଧ୍ୟରେ ଆଉତି ହୋଇଥିବା ଘୋଡ଼ା ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ କ୍ଷୀଣ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, ଅତି କଷ୍ଟରେ ସାହସ ସଂଗ୍ରହ କରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଦେୱୀ, ରାତି ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚିତ ଲୋକେ ମୋତେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଦ୍ରୁତ କରିବେ । ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଯାଇଛି; ଏବେ ରାମ ମୋ ପାଇଁ ଜଳାଞ୍ଜଲି କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ମୃତ ହୋଇଥିବା ପରି । ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅ ମୋ ପାଇଁ ଜଳାଞ୍ଜଲି କରିବା ଅଯୋଗ୍ୟ, ଯଦି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକରେ ବାଧା ଦେଉଛ । ଆଜି ମୁଁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବେ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ମୁଖ ଘୁଞ୍ଚିବେ ।” ଏପରି ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ କହିଥିବା ବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ତାରା ଶୋଭିତ ମଙ୍ଗଳମୟ ରାତି ଶେଷ ହେଲା । ତାପରେ କୈକେୟୀ, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଥିବା, ପୁଣି ରାଜାଙ୍କୁ କ୍ରୁର କଥାରେ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ଏମିତି ବିଷମୟ ବାଣ ପରି କଥା କାହିଁକି କହୁଛନ୍ତି? ଦେଖନ୍ତୁ, ଏହି କ୍ଷଣ ଦେରି ନକରି ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତୁ । ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାନ୍ତୁ, ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାନ୍ତୁ, ଏବଂ ମୋତେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ; ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଧର୍ମ ପୂରଣ ହେବ ।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରହିଥିବା ଦଶରଥ, ଏକ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ନିରନ୍ତର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହେବା ପରି, କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାପରେ କହିଲେ, “ଧର୍ମର ନିୟମରେ ବନ୍ଧିତ ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ; ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ସେ ତ ଧର୍ମପରାୟଣ ।” ଏପରି ଭାବେ ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ, ତାରାମଣ୍ଡଳ ମଙ୍ଗଳ ଯୋଗରେ ଥିଲା, ଏବଂ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆସିଗଲା । ସେବେ, ଗୁଣମାନ୍ୟ ବସିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରି ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେ ନଗର ଯାହା ରାସ୍ତା ପୋଚାଯାଇ ଓ ସୁନ୍ଦର ଝଣ୍ଡାରେ ଶୋଭିତ, ମନୋହର ଦାସ-ଦାସୀ, ସମୃଦ୍ଧ ବାଜାର ଓ ଦୋକାନରେ ଭରିଥିଲା, ଏହି ନଗର ମଧ୍ୟ ଅଭିଷେକ ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ମୁହଁ ହସୁଥିଲା, ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ ଓ ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧରେ ମୁଗ୍ଧ ଥିଲା । ସେଠାରୁ ଗଲାବେଳେ, ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ସଦୃଶ ଏହି ନଗର ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଝଣ୍ଡା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଅନ୍ତଃପୁର ଦେଖିଲେ । ଅନ୍ତଃପୁର ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରବାସୀ, ଦଣ୍ଡଧାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା, ଅତିଶୟ ସମ୍ମାନିତ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିଲେ । ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ଏହି ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ । ସେଠାରେ ସେ ସୁମନ୍ତ୍ର ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସାରଥିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାର ଠାରୁ ବାହାରୁଥିଲେ, ଏବଂ ମନୋହର ମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ । ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ଦ୍ରୁତ ଯାଅ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ କହ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଆସିଛି । ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା ଜଳର କଳଶ, ସମୁଦ୍ରରୁ ଆଣିଥିବା ସୁନା ବାଟି, ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ପବିତ୍ର ଆସନ ରହିଛି ।” “ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ମୂଳ, ଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ମଣି, ମଧୁ, ଦଧି, ଘୃତ, ଚିଡ଼ା, ଦୁବ ଫୁଲ ଓ ଦୁଧ ତିଆରି ଅଛି । ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ ନାରୀ, ମଦୋନ୍ମତ ଦ୍ୱିପ, ଚାରି ଘୋଡ଼ାର ସୁନ୍ଦର ରଥ, ତଳୱାର ଓ ଉତ୍ତମ ଧନୁ ଅଛି । ମାନବ ସେବିତ ଯାନ, ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ଛତ୍ର, ଧଳା ଚାମର ଓ ସୁନା ବାଟି ଅଛି । ସୁନା ଶୃଙ୍ଗ ଲଗାଇଥିବା ଧୂସର ରଙ୍ଗର ଏକ ବୃଷ, ଚାରି ଦାନ୍ତ ଥିବା ସିଂହ, ବନର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଳଶାଳୀ ବାନର ଅଛି । ରାଜାସନ, ବାଘ ଛାଲ, ହୋମ କାଠ, ହୋମାଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର, ଓ ଭୂଷିତ ନାରୀମାନେ ଅଛନ୍ତି । ଶିକ୍ଷକ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପବିତ୍ର ଗାଈ, ଶୁଭ ପଶୁପକ୍ଷୀ, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି, ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ତାଙ୍କ ଦଳ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ।” ଏଭଳି ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ରାଜସଭାରେ ଦୁଃଖ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠାର ଛାୟା ଛାଇଯାଇଥିଲା ।