ଦଶରଥ ରାଜା, ନିଜ ଦୁଃଖର ମୂଳ କୌଶଳ୍ୟିନୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ସେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ହାତ ଯୋଡି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ରାଜଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଦଶରଥ, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ପ୍ରାୟ ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ତଥାପି ସେ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର, ଭଲ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଏବଂ ତୁମ ପ୍ରତି ଅତି ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ଥିଲେ, ସେ ପୁଣି ଏକଥା ଅନୁରୋଧ କଲେ—“ହେ ସୁମୃଦୁ କୈକେୟୀ, ରାଜାଙ୍କୁ ଦୟା ଦିଅ। ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା କହିଛି, ତାହା ଅକାରଣ କହିନାହିଁ। ମୋତେ ଦୟା କର, ତୁମେ ଦୟାମୟୀ। ରାମଙ୍କୁ ଅଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଦିଅ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ, ରାମ, ପ୍ରଜା, ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେବ। ତୁମ ଦୟା ଦେଇଥିଲେ, ରାମ ରାଜ୍ୟ ପାଇବେ, ତୁମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିବେ।” କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ, ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଦୁଃଖମୟ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର କଥା ଶୁଣିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦଶରଥଙ୍କର ହୃଦୟ ସୁଧା ନିର୍ମଳ ଥିଲା ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁରୁ ତାମ୍ର ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ କିଛି କଥା କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହା ଦେଖି ଦଶରଥଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କ ବନବାସ ବିଷୟରେ ଦୁର୍ଭାଷା କଥା କହୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ପୁଣି ଅଚେତନ ହେଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଦୁଃଖରେ ପରିତପ୍ତ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ରାତି କେତେବେଳେ ଚାଲିଗଲା, ସେ ଉଛ୍ୱାସ ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଉଠେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଅନୁମତି ଦେଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ପରେ, ଦେଖାଯାଉଛି, ଦଶରଥ ରାଜା ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କୈକେୟୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଯେଉଁ ପାପ କାମ କରିଛି, ତାହା ପରେ ମୋତେ ଦିଆଥିବା ବାଚନା ପାଳନ କରିବାକୁ ଉଚିତ। ଧର୍ମବିଦ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ। ସତ୍ୟରେ ଆଧାରିତ ହୋଇ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଛି। ରାଜା ଶିବି ନିଜ ଶରୀର ଏକ ଶ୍ୟେନପକ୍ଷୀକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏହିପରି ଅନେକ ଉଦାହରଣ ଅଛି। ଆଲର୍କ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥିଲେ, ନଦୀର ଦେବତା ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ସତ୍ୟ ଅମୃତ ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ଉପରେ ଧର୍ମ ଅବସ୍ଥିତ, ବେଦ ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯଦି ତୁମ ମନ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ତେବେ ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କର। ମୋର ଅନୁଗ୍ରହ ଫଳିତ ହେଉ, କାରଣ ତୁମେ ଦାନବୀର। ଧର୍ମ ପାଇଁ ଏବଂ ମୁଁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଅ। ଏହି କଥା ମୁଁ ତିନିଥର କହୁଛି। ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଆଶ୍ୱାସନ ପୂରଣ କରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମ ଚକ୍ଷୁପାଥରେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି।” କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି ଅଡ଼ିଗ କଥାରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ବଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଫାଦରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା, ଚେହେରା ଫିକା ହେଲା, ଏବଂ ଗଡ଼ିର ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅଟକିଥିବା ଘୋଡ଼ା ପରି କମ୍ପିତ ହେଲେ। ଚକ୍ଷୁ ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଥିଲା, ଦୁର୍ବଳ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରି ତିନି କଥା କହିଲେ—“ହେ କୈକେୟୀ, ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେଉଛି, ଲୋକେ ଆସି ମୋତେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହ କରିବେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ରାମ ମୋ ପାଇଁ ପିତୃତର୍ପଣ କରୁନ୍ତୁ, କାରଣ ମୁଁ ମୃତ ତୁଳ୍ୟ। ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅ ମୋ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରିବା ଅଯୋଗ୍ୟ, ଯଦି ତୁମେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକର ଅବରୋଧ କର। ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବେ ଆନନ୍ଦିତ ମୁହଁ ଦେଖାଉଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ମୁଖ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଯିବେ।” ଏପରି ଭାବେ ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ କହୁଥିବା ବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଶୋଭିତ ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର କୈକେୟୀ ପୁଣି ରାଗରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, କାହିଁକି ଏପରି ବିଷମୟ ବାଣ ପରି କଥା କହୁଛ? ତୁମେ ବିଳମ୍ବ ନ କରି, ରାମଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଡାକ। ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦିଅ, ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଅ, ଏବଂ ମୋତେ ସଂପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧୀ ମୁକ୍ତ କର—ତେବେ ତୁମର ଧର୍ମ ପୂରଣ ହେବ।” ଏପରି ଭାବେ, ନିରନ୍ତର ଉତ୍ପୀଡନରେ ଦଶରଥ ରାଜା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଙ୍କୁଶରେ ଆଘାତିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ପରି, କୈକେୟୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ କହିଲେ—“ଧର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ଆବଦ୍ଧ, ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ, ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏହିପରି, ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେଲା, ତାରାଗଣ ଶୁଭ ଯୋଗରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଯଥାସମୟ ଆସିଗଲା। ତେବେ, ଗୁଣମୟ ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ନଗର ରାସ୍ତା ଝାଡ଼ି ସଫା କରାଯାଇଥିଲା, ଶୋଭାବନ୍ତି ପତାକା ଲଗାଯାଇଥିଲା, ଆନନ୍ଦିତ ଦାସଦାସୀ ଭରିଥିଲେ, ହାଟ ବଜାର ଫଳିଥିଲା। ସମସ୍ତେ ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ସବ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଲାଗିଥିଲେ, ସବୁଠାରେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ ଓ ଧୂପର ଗନ୍ଧ ଭରିଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ସମ ଅୟୋଧ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବିଶିଷ୍ଠ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପତାକା ଶୋଭିତ ଅନ୍ତଃପୁର ଦେଖିଲେ। ଅନ୍ତଃପୁର ନଗରବାସୀ ଏବଂ ଗ୍ରାମବାସୀ, ଦଣ୍ଡଧାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ଆଦର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଭରିଥିଲେ। ବସିଷ୍ଠ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଆନନ୍ଦିତ ଚିତ୍ତରେ ଏକା ଏକା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ—ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ର, ମାନବସିଂହ ଦଶରଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ବାହାରୁଛନ୍ତି, ଯିଏ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ମନୋହର ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳର ଗର୍ବ।