ଦଶରଥ ରାଜା, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଅନୁସ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ସେ ରାତିଟି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା; ଦୁଃଖ ଏବଂ ଶୋକରେ ତାଙ୍କର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବି ଶାନ୍ତିରେ କଟିଲା ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲା। ସେ ନିଜ ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, "ମୃଦୁ ହୃଦୟ ଥିବା ମହିଳା, ମୋର ଉପରେ ଦୟା ଦେଖାଅ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ହାତ ଜୋଡ଼ିଛି। ନାହିଁଲେ, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଆ; ମୁଁ ଏମିତି ନିଷ୍ଠୁର ମନ୍ଦିରୀକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।" ସେ କହିଲେ, "ଏହି କୈକେୟୀ, ଯିଏ ମୋ ଦୁଃଖର କାରଣ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୋତେ ଏମିତି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି।" ଏଭଳି କହି, ରାଜା ଦଶରଥ ହାତ ଜୋଡ଼ି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ରାଜଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଦଶରଥ, ନିଜ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି, ସଦାଚାରୀ ଏବଂ ତୁମ ପ୍ରତି ଅନୁରାଗୀ ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଆବେଦନ କଲେ, "ମୃଦୁ ହୃଦୟ ଥିବା ମହିଳା, ରାଜା ପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାଅ। ମୁଁ ଏହି କଥା ଅକାରଣରେ କୁହି ନାହିଁ, ଶୁଭୋଦରୀ। ମୋତେ ଦୟା କର, ଯୁବତୀ, ତୁମେ ଦୟାମୟୀ; ରାମଙ୍କୁ ଅଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଦିଅ। କଳାନେତ୍ରୀ ରାମ ରାଜ୍ୟ ପାଉନ୍ତୁ; ଏହା କଲେ ତୁମେ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି ଲଭିବ। ଶୁଭୋଦରୀ, ଶୁଭମୁଖୀ, ଏହି କାମ ମୋ ପାଇଁ, ରାମ ପାଇଁ, ଜନସାଧାରଣ, ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଭରତ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ।" କିନ୍ତୁ, ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କା କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କର ଏମିତି ଦୟନୀୟ ଆବେଦନ ଶୁଣି, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲା ଏବଂ ଲାହା ରଙ୍ଗର ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଥିଲା, ଏକ କଥା ବି କହିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା କୈକେୟୀଙ୍କ ଏମିତି କଠୋର ଏବଂ ପ୍ରତିକୂଳ କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ପୁଅ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ବିଷୟରେ ଅସ୍ତିର ହୋଇ, ଦଶରଥ ରାଜା ପୁନି ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ କଟୁଥିବା ରାଜା ପାଇଁ ସେ ରାତିଟି ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କଟିଗଲା; ଏବଂ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ପରେ ଯେତେବେଳେ ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଶୋକରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ତେବେ ଆପଣ ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇ ଏମିତି ଭୂମିରେ କାହିଁକି ପଡ଼ିଛନ୍ତି? ଆପଣଙ୍କୁ ନିଜ ଦୃଢ଼ ଆଶୟରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ। ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ; ଏବଂ ସେହି ସତ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ କରି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛି। ରାଜା ଶିବି ତାଙ୍କ ଦେହ ଏକ ଶୁୟାଳିକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଏଭଳି ଅଲର୍କ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥିଲେ, ଯଦିଓ ଅଚାହାଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ସୀମା ଚାଲିଯାନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସତ୍ୟ ଏକ ଚିରନ୍ତନ ତତ୍ତ୍ୱ; ଧର୍ମ ସତ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ; ବେଦ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅବିନାଶୀ ହୁଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ମନ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ତେବେ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରୁହନ୍ତୁ। ମୋ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରାର୍ଥନା ଫଳିବା ଦିଅନ୍ତୁ, କାରଣ ଆପଣ ଦାନଦାତା। ଧର୍ମ ପାଇଁ ଏବଂ ମୁଁ ଚାହିଁବାରୁ, ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାନ୍ତୁ; ଏହି କଥା ମୁଁ ତିନିଥର କୁହୁଛି। ଯଦି ଆପଣ ମୋର ଏହି ଅନୁଗ୍ରହ ପୂରଣ କରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ମୁଁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।" ଏଭଳି ଅଟୁଟ ଇଚ୍ଛା ଥିବା କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ବିବଶ ହୋଇ, ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ଜଞ୍ଜାଳରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ବଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଫାଦରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିଥିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ବିକଳ ହେଲା, ମୁହଁ ପାଳି ହେଲା, ଏବଂ ଏକ ଯୁଗ୍ମ ଚକ୍ରରେ ଯୁକ୍ତ ଘୋଡ଼ା ପରି ତରସୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଗଲା, ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କଠିନତାରେ କଥା କହିଲେ, "ଏ ମହିଳା, ରାତି ଶେଷ ହୋଇଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାକୁ ଯାଉଛି; ନିଶ୍ଚୟ ଲୋକମାନେ ଏବେ ମୋତେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବେ। ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ରାମ ମୋ ପାଇଁ ଜଳଅଞ୍ଜଳି କରୁନ୍ତୁ, ମୁଁ ମୃତ ହୋଇଥିବା ପରି। ତୁମେ ଏବଂ ତୁମ ପୁଅ ମୋ ପାଇଁ ଜଳଅଞ୍ଜଳି କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ, ଯଦି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଘ୍ନ କରିବ। ଏବେ ମୁଁ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବେ ଆନନ୍ଦିତ ମୁହଁ ଦେଖାଉଥିଲେ; ବରଂ ଏବେ ତାଙ୍କ ଖୁସି ନଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ମୁଁଖ ଘୁଞ୍ଚାଇବେ।" ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ରାଜା କହିଥିବା ବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାରେ ଶୋଭିତ ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ ଦୁଷ୍ଟ କୈକେୟୀ ପୁନି ରାଜାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ କୌଶଳୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଥିଲେ। "କାହିଁକି ଏମିତି ବିଷମୟ ବାଣ ପରି କଥା କହୁଛନ୍ତି, ରାଜନ୍? ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼ି ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତୁ। ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବିଷେକ କରନ୍ତୁ, ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାନ୍ତୁ, ଏବଂ ମୋତେ ସହପତ୍ନୀମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ—ତେବେ ଆପଣଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ ହେବ।" ଏଭଳି କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ଘାଁ ଖାଇଥିବା ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ପରି, ଦଶରଥ ରାଜା କହିଲେ, "ଧର୍ମରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ, ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ; ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।" ପରେ, ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ତାରାମଣ୍ଡଳ ଶୁଭ ଯୋଗରେ ଥିଲା, ଏବଂ ଉଚିତ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆସିଗଲା। ତେବେ, ଗୁଣବତୀ ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ନେଇ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।