ଦଶରଥ ମହାରାଜ ମନୋମନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ହେଲେ—କିପରି ମୁଁ ଏହି ଶ୍ୟାମ କମଳ ଭଳି ଗାଢ଼ କଳା, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ମହାବଳୀ, ସବୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇପାରିବି? ଯିଏ ସଦା ସୁଖରେ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ, ସେହି ଜ୍ଞାନୀ ରାମଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ମୁଁ କିପରି ସହିପାରିବି? ଯଦି କିଛି ଉପାୟ ଥାଏ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ କିଛି ଦୁଃଖ ନ ଦେଇ ଏହା ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେଣୁ ମୁଁ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି, କାରଣ ରାମ ଦୁଃଖ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ମୁଁ ବିଶ୍ଵରେ ଅପୂର୍ବ ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରିବି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଗଲା। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ସେଇ ରାତି, ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜରିତ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ କେତେ ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା। ଦଶରଥ ରାଜା ନିରନ୍ତର ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ସେ ରାତି କେବେ ଶେଷ ହେଉନଥିଲା। ତା’ପରେ ଦଶରଥ ରାଜା ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ, “ହେ ସାଧୁଭାବା, ମୋତେ କୃପା କର; ନହେଲେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ, ମୁଁ ଏପରି କଠୋର ହୃଦୟ ଥିବା ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ।” ଏହିପରି କହି, ଦୁଃଖର କାରଣ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମଜବୁର ହେବାକୁ ପଡ଼ୁଛି ବୋଲି ରାଜା କହିଲେ। ଧର୍ମ ଜାଣୁଥିବା ରାଜା, ନିଜ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଅଛି ମଧ୍ୟ, ଭଲ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମନାଇବାକୁ ପୁଣି ଚେଷ୍ଟା କଲେ—“ହେ ମୃଦୁଭାବା, ମୋପ୍ରତି କୃପା କର; ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି ତାହା ଅକାରଣ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଦୟାଳୁ, ମୋପ୍ରତି ଦୟା କର, ରାମଙ୍କୁ ଅଣ୍ଡିତ ରାଜ୍ୟ ଦିଅ। ଶ୍ୟାମଲ ନୟନ ଥିବା ରାମ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତୁ, ତେଣୁ ତୁମ ପରମ କୀର୍ତ୍ତି ହେବ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋତେ, ରାମଙ୍କୁ, ପ୍ରଜାମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ।” କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କା କୈକେୟୀ, ପବିତ୍ର ହୃଦୟ ଓ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଥିବା ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଦୟାଭିନ୍ନ ବିନତି ଶୁଣି ମଧ୍ୟ, ଏକ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହାପରେ ରାଜା ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା କୈକେୟୀ ସନ୍ତାନ ନିକାଳରେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦୃଢ ଭାବରେ ବିରୋଧ କରୁଛନ୍ତି; ଏ ଦେଖି ରାଜା ଉପରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ରାତି କେବେ ଶେଷ ହେଉନଥିଲା, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଷେଧ କଲେ। ପରେ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ପ୍ରଭାତ ହେଲା। ଦଶରଥ ରାଜା, ପୁତ୍ରବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଯାହା ଅନ୍ୟାୟ କରିଛି, ତାହାପରେ ତୁମେ ଏଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଅଚେତନ କାହିଁକି ହେଇଛ? ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛ, ତାହା ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳନ କର। ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ; ଏହି ସତ୍ୟ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ କହିଛି। ରାଜା ଶିବି ନିଜ ଶରୀର ଏକ ଶ୍ୟେନକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଅଳର୍କ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ନଦୀର ଦେବତା ନିଜ ସୀମା ଛାଡ଼ନାହାନ୍ତି। ସତ୍ୟ ଅବିନାଶୀ, ସତ୍ୟ ଉପରେ ଧର୍ମ ଦୃଢ, ବେଦ ଅବିନାଶୀ, ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯଦି ତୁମ ମନ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ତେବେ ସତ୍ୟ ରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ, ମୋ ଦିଆଁ ବର ଫଳିତ କର, ହେ ଦାନଶୀଳ। ଧର୍ମ ନିମିତ୍ତେ ଏବଂ ମୋ ଅନୁରୋଧରେ ରାମକୁ ବନବାସକୁ ପଠାଅ, ଏହି ମୁଁ ତୁମକୁ ତିନିଥର କହୁଛି। ଯଦି ତୁମେ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଅସ୍ଵୀକାର କର, ତେବେ ମୁଁ ତୁମ ଚକ୍ଷୁ ପାଖରେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।” କୈକେୟୀ ଏପରି ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠାରେ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବାରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ଚେତନାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ବଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଫାନ୍ଦରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକଳ ହେଲା, ମୁହଁ ଫିକା ହେଲା, ଏକ ଯୁତ ଘୋଡ଼ା ଭଳି କମ୍ପିତ ହେଲେ। ଚକ୍ଷୁ ଅନ୍ଧ ଭଳି ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଧୈର୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି, ତିନି କଥା କହିଲେ—“ଏହି ରାତି ଶେଷ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାକୁ ଯାଉଛି; ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଜାମାନେ ମୋତେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବେ। ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ରାମ ମୋ ପିଣ୍ଡଦାନ କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ମୃତ ଭଳି। ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅ ମୋ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ, ଯଦି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବାଧା ଦେଉଛ। ଏଠାରେ ମୁଁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ଆଗରୁ ଅତି ଖୁସି ଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମୁଁଠୁ ଦୂରେ ଯିବେ।” ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ର-ନକ୍ଷତ୍ର ଶୋଭିତ ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଥିବା କୈକେୟୀ ପୁଣି ରାଜାଙ୍କୁ କଠିନ କଥା କହିଲେ—“ତୁମେ ଏପରି ବିଷମୟ ବାଣ ଭଳି କଥା କାହିଁକି କହୁଛ? ଦେରି ନକର, ରାମକୁ ଏଠାକୁ ଡାକ। ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦିଅ, ରାମକୁ ବନକୁ ପଠାଅ, ତେବେ ମୋ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଶତ୍ରୁ ନାଶ ହେବ, ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।” ଏପରି ଦୃଢ ଉପଦେଶରେ ରାଜା, ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ଆଘାତ ପାଉଥିବା ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଭଳି, ଚେତନା ହରାଇ କହିଲେ—“ଧର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ମୋ ମନ ହରାଇଯାଇଛି, ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ଏହିପରି, ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ନକ୍ଷତ୍ର ଶୁଭ ସଂଯୋଗରେ ଥିଲା, ଏବଂ ଉଚିତ ସମୟ ପହଞ୍ଚିଗଲା।