ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ମନ ଭିତରେ ଭୟଙ୍କର ଦ୍ବନ୍ଦ୍ୱ ଓ ବେଦନା ଚାପି ରହିଥିଲା । ସେ ଭାବିଲେ—“ଯଦି କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ମମତା ଦେଖାଇ, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇଦେଉଛି, ଏବଂ ଏହି କଥାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି କହେ, ତେବେ ଏହା ଅସତ୍ୟ ହୋଇଯିବ । ମୁଁ ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ, ସନ୍ତାନହୀନ ଥିବା ସମୟରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାମଙ୍କୁ ପୁଅ ଭାବେ ପାଇଥିଲି; ଏମିତି ଥିବାବେଳେ, କିପରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି? ଲୋଟସ୍ ଫୁଲ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ, ପ୍ରତାପୀ, ଶିକ୍ଷିତ, କ୍ରୋଧ ଜୟୀ, ଛମାଶୀଳ ଏହି ରାମକୁ କିପରି ମୁଁ ନିଜ ହାତରେ ବନବାସ କରିପାରିବି? ନୀଳ କମଳ ଭଳି କଳା, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ବଳଶାଳୀ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଏହି ରାମକୁ କିପରି ମୁଁ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇପାରିବି?” ସେ ଆଉ ଭାବିଲେ—“ସଦା ସୁଖରେ ଥିବା, ଦୁଃଖର ଅଯୋଗ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ କିପରି ମୁଁ ସମ୍ମତି ଦେଉଛି? ଯଦି ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇନଥାନ୍ତା, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ଏ ଅଧିକ ସୁଖଦାୟକ ହେଉଥାନ୍ତା, କାରଣ ରାମ କେବେ ଦୁଃଖର ଅର୍ହ ନୁହଁନ୍ତି । ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଯେଉଁପରି ଅଳ୍ପଜନ୍ତି ହେଉଛି, ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଲୋକରେ ମୋ ପ୍ରତି ଅପରିମିତ ଅପମାନ ଆସିବ ।” ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ରାତି ଆସିଗଲା । ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ ଏହି ରାତି ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ବିତିଗଲା । ସେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ରାତି ଶେଷ ହେବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ । ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ହାତ ଜୋଡି ଦୟା ଚାହୁଁଛି, ମଧୁର କୈକେୟୀ, ନହେଲେ ଦୟାକରି ଚାଲିଯାଅ, ଏପରି ନିଷ୍ଠୁର ମହିଳାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମୋ ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ । ଏହି ଦୁଃଖର ମୂଳ କୈକେୟୀ ପାଇଁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛି,” ବୋଲି ରାଜା ଦଶରଥ ଜଡିତ ହାତରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ । ରାଜଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ରାଜା ଦଶରଥ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ—“ମଧୁର କୈକେୟୀ, ରାଜାଙ୍କୁ ଦୟା କର । ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଅନର୍ଥ କଥା କହିନାହିଁ, ମୃଦୁ ନିତମ୍ବିନୀ । ମୋ ଉପରେ ଦୟା କର, କାରଣ ତୁମେ କରୁଣାମୟୀ; ଦୟା କର, ରାମଙ୍କୁ ଅବିଭାଜିତ ରାଜ୍ୟ ଦିଅ । କଳା ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାମ ରାଜ୍ୟ ପାଉନ୍ତୁ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯାହା ମୋ, ରାମ, ଜନତା, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ । ଏହା କଲେ ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିବ ।” କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ, ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କା, ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଏମିତି ନିବେଦନ ଓ ଦୁଃଖ ଶୁଣି, ଯେଉଁଠାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ହୃଦୟ ପବିତ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ରକ୍ତିମ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା, କିଛି କଥା କହିଲେ ନାହିଁ । ଏହା ଦେଖି ଦଶରଥ ରାଜା, ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ଏମିତି କଠୋର ଓ ବିରୋଧୀ ଭାବ ଦେଖି, ପୁଅର ବନବାସ ନେଇ ଆଉ ଏକଥା ଶୁଣି, ଚିତ୍ତ ହାରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ରାତି ବିତିଗଲା; ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅନୁମତି ଦେଲେ ନାହିଁ । ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ରାତି ବିତିଗଲା । ପରେ, ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ଓ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, କୈକେୟୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ କରି, ମୋତେ ଦାଉଦେଇ ଶପଥ କରି, ତୁମେ କାହିଁକି ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ି ରହିଛ? ଶପଥ ଦେଇଥିଲେ, ତୁମେ ଦୃଢ଼ ହେବା ଉଚିତ ! ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ । ସତ୍ୟ ଉପରେ ଭରସା କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଛି । ରାଜା ଶିବି ନିଜ ଦେହ ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଇ, ଶପଥ ପାଳନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ପାଇଥିଲେ । ଏଭଳି ଅଲର୍କ ରାଜା, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତାରେ, ଅନିଚ୍ଛା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ଦାନ କରିଥିଲେ । ନଦୀର ଓ ମହାନଦୀର ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ପାଳନ କରି, ନିଜ ସୀମା ଛାଡ଼ନାହାନ୍ତି । ସତ୍ୟ ଏକ ଚିରଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ; ଧର୍ମ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଉପସ୍ଥିତ । ବେଦ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅବିନାଶୀ ଓ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ । ଯଦି ତୁମ ମନ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ତେବେ ସତ୍ୟ ଅନୁସରଣ କର । ମୁଁ ଯେ ଦାନ ଚାହିଁଛି, ତାହା ପୂରଣ କର; କାରଣ ତୁମେ ଦାନଦାତା । ଧର୍ମ ପାଇଁ ଏବଂ ମୁଁ ବାଧ୍ୟ କରୁଛି ବୋଲି, ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଅ; ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ତିନିଥର କହୁଛି । ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଏହି ଆଗ୍ରହ ପୂରଣ କରିନାହାଁ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ନିଜ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି ।” ଏଭଳି ଅଟୁଟ ଦୃଢ଼ତା ସହ କୈକେୟୀ ଚାହିଁଥିବାରୁ, ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ନିୟତିରେ ବନ୍ଧି ଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ବାଲି ବନ୍ଧି ଯାଇଥିଲେ । ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ମୁହଁ ଶୁଖିଗଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ା ପରି ଭୟ ଲାଗୁଥିଲା । ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ସହିତ, ଦୁର୍ବଳ ହୃଦୟକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ଦଶରଥ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ଦିନ ଆସୁଛି; ନିଶ୍ଚିତ ଲୋକେ ମୋତେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ତଡ଼ପିବେ । ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଯାଇଛି; ଏବେ ରାମ ମୋର ପିଣ୍ଡଦାନ କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ମୃତ ହୋଇଯାଇଛି । ଯଦି ତୁମେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପ୍ରତିବନ୍ଧ କର, ତେବେ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅ ମୋ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ ନାହିଁ । ଏବେ ମୁଁ ଲୋକମାନେ ମୁହଁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଖୁସି ଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇବେ ।” ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ ବେଦନାରେ କହିଥିଲେ, ଶୁଭ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଶୋଭିତ ରାତି ଶେଷ ହେଲା । ତାପରେ କୈକେୟୀ, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜାଙ୍କୁ କଠୋର ଓ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ—“କାହିଁକି ଏପରି ବିଷମୟ ଶବ୍ଦ କହୁଛ, ରାଜନ? ବିଳମ୍ବ ନ କର, ରାମଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଡାକ । ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦିଅ, ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଅ, ଏବଂ ମୋତେ ସମସ୍ତ ବିପକ୍ଷୀରୁ ମୁକ୍ତ କର; ତେବେ ତୁମ ଧର୍ମ ପୂରଣ ହେବ ।” ଏହିପରି ଭାବରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଦ୍ଧଶ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା ।