ନିଷ୍ପାପ ଓ ଗୁଣଗୁଣିତ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ରାଜା ଦଶରଥ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଗୁପ୍ତଚରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଉପରେ ନିରନ୍ତର ନଜର ରଖିଥିଲେ, ଧର୍ମରେ ରହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ ଏବଂ ଅଧର୍ମକୁ ସଦା ବିରତି ଦେଉଥିଲେ। ତିନି ଲୋକରେ ଯଶସ୍ୱୀ, ଦାନଶୀଳ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଡ଼ିଗ, ସେ ମାନବମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ସମ୍ମୁଖ କିମ୍ବା ସମାନ ମିଳୁନଥିଲେ; ସେ ମିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ମୌତ୍ର, ଅଧୀନମାନେ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନୀୟ ଓ ବିପକ୍ଷୀ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ହସ୍ତ ଦେଉଥିଲେ। ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେ ତେଣୁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏମିତି ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଘିରିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦକ୍ଷ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଏବଂ ଉପକାରକ ପରାମର୍ଶରେ ଅଡ଼ିଗ ଥିଲେ। ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ତେଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ଦିଗନ୍ତକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ। ଏହି ଅଠମ ସର୍ଗ ଅଟୁଟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣ; ଏହି ହେଉଛି ଶ୍ରୀମତ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଅଠମ ସର୍ଗ। ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ମହାତ୍ମା ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଖରେ ସନ୍ତାନ ନଥିଲେ; ତାଙ୍କ ବଂଶ ପାଳନ ପାଇଁ କୌଣସି ଔଲାଦ ଥିଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବନା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—“ମୁଁ କାହିଁକି ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବି ନାହିଁ?” ଏହି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, “ମୋତେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ହେବ,” ବିଚକ୍ଷଣ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନେଲେ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ସମସ୍ତ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପୂରୋହିତମାନେଙ୍କୁ ଆଣ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ତୁରନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କଲେ। ସେ ସୁୟଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ, ପୂରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନେଇ ଆସିଲେ। ସେମାନେଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ମୃଦୁ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ—“ଏହିପରି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। କିପରି ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ? ଆପଣମାନେ ଏହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ।” ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ରାଜାଙ୍କ କଥାକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଲେ—“ଅତି ଭଲ କଥା!” ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଏକତ୍ର କରାଯାଉ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଉ। ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ସଜାଯାଉ। ରାଜନ୍, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆପଣ ଇଚ୍ଛିତ ପୁତ୍ର ପାଇବେ। ଯେପରି ଏହି ଧର୍ମମୟ ସଙ୍କଳ୍ପ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଖୁସି ହେଲେ। ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଆଲୋକିତ ହେଲା। ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—“ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠିପରି ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ତୟାରି କରାଯାଉ। ଅଶ୍ୱକୁ ତାହାର ଅଧ୍ୟାପକ ସହିତ ଯଥାଯଥ ନିରୀକ୍ଷଣରେ ମୁକ୍ତ କରାଯାଉ, ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ସରୟୂ ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିରେ ଶାନ୍ତିକ୍ରିୟା କରାଯାଉ, ଯେଉଁ କୌଣସି ରାଜା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେଠି ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ। ଏହି ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞରେ କୌଣସି ମହା ତ୍ରୁଟି ହେଉନାହିଁ, କାରଣ ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ରାହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ସଦା ତ୍ରୁଟି ଲୋକାଇ ଦେଖନ୍ତି। ଯଦି ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାର କର୍ତ୍ତା ବିନାଶ ହୁଏ; ତେଣୁ ମୋ ଏହି ଯଜ୍ଞ ସଠିକ୍ ନିୟମରେ ହେଉ। ଯେଉଁମାନେ ଦକ୍ଷ, ସେମାନେ ଏହି ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ।” ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଏହିପରି ହେବ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନୁମତି ନେଇ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଦଶରଥ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯଜ୍ଞ ପୂରୋହିତମାନେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ଯଜ୍ଞ କରାଯାଉ।” ପରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ନିଜ ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାନୀମାନେଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ—“ତୁମେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କର; ମୁଁ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି।” ତାଙ୍କ ମନୋହର କଥାରେ ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶୀତକାଳ ପରେ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାମୟ ହେଲେ। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ ବାଳକାଣ୍ଡର ନବମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ଏହିପରି ଗୁପ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ରଥଚାଳକ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପୁରୁଣା କଥା ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି। ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ଯଜ୍ଞ ପୂରୋହିତମାନେ ଯେପରି କହିଥିଲେ, ମୁଁ ଶୁଣିଛି; ପୂଜ୍ୟ ସନତ୍କୁମାର ଏହି ଗଳ୍ପ କହିଥିଲେ। ଋଷିମାନେଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ରାଜନ୍, ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଆଗମନ ବିଷୟରେ କହାଯାଇଥିଲା—କାଶ୍ୟପଙ୍କ ଏକ ପୁତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ନାମ ବିଭାଣ୍ଡକ। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ରିଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେବେ; ସେ ସଦା ଅରଣ୍ୟରେ ବଢ଼ିବେ, ଏବଂ ଅରଣ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଏକ ତପସ୍ବୀ ଭାବେ ରହିବେ। ଏହିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପିତାକୁ ଛାଡ଼ି କାହାକୁ ଜାଣିନଥିବେ, ସଦା ପିତାଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବେ। ଏହା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ଏହା କଥା କହନ୍ତି; ସେ ଏଭଳି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବାବେଳେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ଆସିଲା। ସେ ସମୟରେ, ସେ ନିଜ ପିତା ଓ ଅଗ୍ନି ସେବା କରୁଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୋମପାଦ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଗିଲେ। ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ଅଙ୍ଗ ଦେଶରେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଏକ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ଆସିବ। ସେ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଡାକି କହିବେ—“ଆପଣମାନେ ଶ୍ରୁତି ଓ ଲୋକାଚାରରେ ପାରଙ୍ଗତ।