ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିଲେ—"ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମୋ ଉପରେ ନିନ୍ଦା କରିବେ, ଏହି ଅପମାନ କେମିତି ସହିବି? ଯଦି କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ସ୍ନେହବଶତଃ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟବାସ ପଠାଏ, ଏବଂ ମୁଁ କହିଏ ଯେ, ଏହି କଥା ସତ୍ୟ—ତେବେ ଏହି ସତ୍ୟ ମିଥ୍ୟା ହେଇଯିବ। ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ, ସନ୍ତାନ ନ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତେଜସ୍ବୀ ରାମଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପାଇଥିଲି; ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ କେମିତି ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି? କମଳନୟନ, ଶୂର, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, କ୍ରୋଧଜୟୀ, ଛମାଶୀଳ ଏମିତି ରାମଙ୍କୁ କେମିତି ମୁଁ ନିଜ ହାତରେ ନିର୍ବାସନ ଦେଇପାରିବି? ନୀଳ କମଳ ସଦୃଶ ଶ୍ୟାମ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏହି ରାମଙ୍କୁ କେମିତି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇପାରିବି? ସଦା ସୁଖ ଭୋଗ କରୁଥିବା, ଦୁଃଖ ଅଯୋଗ୍ୟ ଏମିତି ଜ୍ଞାନୀ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ କେମିତି ମୁଁ ସହିପାରିବି? ଯଦି ଏହି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଖୁସି ହେବି, ଯେହেতୁ ରାମ ଦୁଃଖ ଅଯୋଗ୍ୟ। ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ଭାବରେ ଶୋକ କରିଥିବା ମୋ ପାଇଁ ଅପୂର୍ବ ଅପମାନ ଏହି ଜଗତରେ ଆସିବ।" ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଭିତରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଲା; ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ ସେଇ ରାତି ଶୋକାକୁଳ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲା। ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ରାତି କେବେ ଶେଷ ହେବ ନାହିଁ ଭାବ ଲାଗୁଥିଲା। ଶୋକରେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ୱାସ ନିଅ ଅଷୁବିଧା ହେଉଥିଲା। ଏଠିରେ, ଦଶରଥ ନିଜ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, "ମୋ ଉପରେ ଦୟା କର, ଓ କୌମୁଦୀ! ମୁଁ ତୁମ୍ଭା ପାଖରେ ଅଞ୍ଜଳି ମେଳିଛି। ନଚେତ୍, ଦୟାହୀନ ତୁମକୁ ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଚାଲିଯାଅ। ଏହି କୈକେୟୀ ମୋ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୋତେ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି।" ଏଭଳି କହି, ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ହାତ ଜୋଡି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ରାଜଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଦଶରଥ, ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ପୁନି ଚେଷ୍ଟା କଲେ। "ମୋ ଉପରେ ଦୟା କର, ମୃଦୁଭାଷିଣୀ! ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କହିନାହିଁ, ରାଜାଙ୍କୁ ବିଶେଷ କୃପା କର। ତୁମେ ଦୟାଳୁ, ତୁମ କୃପା ଦିଅ, ଯେଉଁଥିରେ ରାମ ଅଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ପାଉନ୍ତୁ। ଶ୍ୟାମନୟନ ରାମ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରୁନ୍ତୁ; ତୁମେ ଅତିଶୟ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇବ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋତେ, ରାମଙ୍କୁ, ପ୍ରଜାମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ, ଓ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ। ଏହା କର।" କିନ୍ତୁ, କୈକେୟୀ, ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କା, ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଏମିତି କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ଦୟାବାନ ହୃଦୟ ଦେଖି ମଧ୍ୟ, ଏକ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିବା, ରୁଦିଥିବା ଦଶରଥଙ୍କ ଆଗରେ ସେ ନିର୍ମମ ହେଇ ରହିଲେ। ଏହା ଦେଖି, ରାଜା ଦଶରଥ ପୁନି ଅଚେତନ ହେଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ରାତି କେତେ ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା। ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଷେଧ କଲେ। ଏହିଭଳି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ପରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଶୋକରେ ଅଚେତନ ଭାବେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, କୈକେୟୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଯାହା ଚାହିଁଥିଲି, ତାହା ଦେଇଥିଲୁ, ଏବେ ଏମିତି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିବା କାହିଁକି? ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛ, ତେଣୁ ଦୃଢ଼ ରୁହ। ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ। ସତ୍ୟ ଉପରେ ଧର୍ମ ନିର୍ଭର କରେ, ବେଦ ଅବିନାଶୀ, ଓ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ରାଜା ଶିବି ନିଜ ଶରୀର ଚିଲିକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଅଲର୍କ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ନଦୀର ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପାଳନ କରି ସୀମା ଛାଡ଼ନ୍ତିନାହିଁ। ଯଦି ତୁମ ମନ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ତେବେ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରୁହ। ମୁଁ ଯେଉଁ ବର ଚାହିଁଛି, ତାହା ପୂରଣ କର, ଯେହেতୁ ତୁମେ ବରଦାତା। ଧର୍ମ ପାଇଁ, ଏବଂ ମୋ ଅନୁରୋଧରେ, ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ପଠାଅ। ମୁଁ ଏହି କଥା ତିନିଥର କୁହୁଛି। ଯଦି ତୁମେ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରନାହାଁତ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମ ଆଗରେ ନିଜ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।" କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି ଅଡ଼ିଗ ଅନୁରୋଧରେ, ଦଶରଥ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ବଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଫାନ୍ଦରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିଥିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଅଶାନ୍ତ, ମୁଖ ପାଳିଥିଲା, ଗଢ଼ିର ମଧ୍ୟରେ ଜୋତା ଘୋଡ଼ା ପରି ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିଲେ। ଚକ୍ଷୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଦୁର୍ବଳ ହୃଦୟ ସହ ଦଶରଥ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାକୁ ଯାଉଛି; ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଜାମାନେ ମୋତେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଚାହିଁବେ। ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଏବେ ରାମ ମୋ ପିଣ୍ଡଦାନ କରୁନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ମୃତ। ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁତ୍ର, ଯଦି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଅଟକାଅଛ, ତେବେ ମୋ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବା ଅଯୋଗ୍ୟ। ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, କାହିଁକିନା ସେମାନେ ଆଗରୁ ଯେପରି ଖୁସି ଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ମୁଖ ଘୁଞ୍ଚାଇବେ।" ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ କହିଥିବା ବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ, ଦୁଷ୍ଟଚରିତ୍ରା କୈକେୟୀ, କ୍ରୋଧରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ, ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ମଧ୍ୟ କଠୋର କଥା କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଏମିତି ବିଷବାଣୀ ସଦୃଶ କଥା କାହିଁକି କୁହୁଛ? ବିଳମ୍ବ ନକର, ତୁମ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଡାକ।