ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ବେଳେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି ଏବଂ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚଳିଯିବେ, ହେ ଅନର୍ହ କୈକେୟୀ, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର, ଶତ୍ରୁମାନେ ନଶ୍ୱ ହେବା ପରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେ। ମୁଁ ଯଦି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବି, ତେବେ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ମୋତେ ଉପାଲମ୍ବ କରିବେ—ମୁଁ କିପରି ଏହି ଅପମାନ ସହିପାରିବି? ଯଦି କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ମୋର ସ୍ନେହବଶତଃ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟବାସ ପଠାଏ, ଏବଂ ଏଥିକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି କହିଲି, ତେବେ ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଇଯିବ। ମୁଁ ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ, ସନ୍ତାନହୀନ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରାମଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପାଇଥିଲି; ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ କିପରି ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି? ମୋ ହାତରେ ରାମଙ୍କୁ କିପରି ନିର୍ବାସନ କରିଦେଇପାରିବି, ଯେ ଜଳକମଳ ନୟନ, ପ୍ରବଳ, ପଣ୍ଡିତ, କ୍ରୋଧଜୟୀ ଓ ଖ୍ଷମାଶୀଳ? ଏହି ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ରାମଙ୍କୁ କିପରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇପାରିବି? ନିଜେ ଶୁଖରେ ପଳିଥିବା, ଦୁଃଖକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଏମିତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାମଙ୍କୁ କିପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିପାରିବି? ଯଦି ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇନଥାନ୍ତା, ତେବେ ମୋର ଶାନ୍ତି ମିଳିଥାନ୍ତା, କାରଣ ରାମ ଦୁଃଖ ପାଇବାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଏପରି ଅପରିମିତ ଅପମାନ ମୋ ପ୍ରତି ଆସିବ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଏପରି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛି, ମୋର ମନ ଭ୍ରମିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଲା; ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ସେଇ ରାତି ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଅତିତ ହେଲା। ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ସେଇ ରାତି ଶେଷ ହେବା ନାହିଁ ବୋଲି ଲାଗିଲା। ହେ ମୃଦୁ କୈକେୟୀ, ମୋତେ ଦୟା କର; ମୁଁ ହାତ ଜୋଡି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି। ନହେଲେ, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ—ମୁଁ ଏପରି ନିର୍ମମ ଜନକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ଏହି କୠର ଦୁଃଖର ମୂଳ କୈକେୟୀ ପାଇଁ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି; ଏପରି କଥା କହି, ଦଶରଥ ଜୋଡ଼ାହାତେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ରାଜଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଦଶରଥ, ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଭଲ ଥିଲା, ସେ ତୁମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ଜୀବନ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁନି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। "ହେ ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ରାଜାଙ୍କୁ କୃପା କର; ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ଅନର୍ଥ କଥା କହିନାହିଁ, ହେ ସୁନ୍ଦର କଟିବନ୍ଧୁ, ମୋତେ ଦୟା କର। ହେ କୌମୁଦୀ, ତୁମେ ଦୟାଶୀଳ, ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା କର; ରାମଙ୍କୁ ଅଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଦିଅ। ଶ୍ୟାମନୟନ ରାମ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରୁନ୍; ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଶଂସା ପାଇବ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ, ରାମ ପାଇଁ, ପ୍ରଜାମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ଏବଂ ଭରତ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ।" କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କା କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ନିର୍ବିକାର ହୃଦୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁପାତକୁ ଅନୁଭବ କଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି କଥା କହିଲେ ନାହିଁ। ପଛରେ, ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଏପରି କଠିନ କଥା କହିବା ଓ ପୁତ୍ର ନିର୍ବାସନ ନେଇ ବିରୋଧ କରିବା ଦେଖି, ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ରାତି ଯାଏଁ ଗଲା; ତାଙ୍କୁ ଉଠେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ରାଜା ତାହାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ପ୍ରଭାତେ, ଦଶରଥଙ୍କୁ ପୁତ୍ରବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ଭାବେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, କୈକେୟୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ କୁହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ଏପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଛ। ଏହି ସଂକଳ୍ପରେ ଅଟୁଟ ରୁହ। ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ; ସତ୍ୟ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଛି। ରାଜା ଶିବି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜ ଦେହକୁ ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ପରମ ଗତି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅଳର୍କ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ଅଚାହିଁ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଦାନ କରିଥିଲେ। ନଦୀର ମାଧ୍ୟମ ଦେବତା, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେ କେବେ ତାଙ୍କ ସୀମା ଛାଡ଼ନ୍ତିନାହିଁ। ସତ୍ୟ ଏକ ଚିରଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱ; ଧର୍ମ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ବେଦ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅବିନାଶୀ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଲାଭ କରାଯାଏ। ଯଦି ତୁମ ମନ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ତେବେ ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କର। ମୁଁ ଯେଉଁ ଵର ଚାହିଁଛି, ତାହା ପୂରଣ କର, କାରଣ ତୁମେ ଵରଦାତା। ଧର୍ମ ପାଇଁ, ଏବଂ ମୁଁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ କର; ଏହା ମୁଁ ତୁମକୁ ତିନିଥର କହୁଛି। ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଏହି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପୂରଣ କରିନପାର, ତେବେ ମୁଁ ତୁମ ଆଖି ଆଗରେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇବି।" ଏପରି ଅଟୁଟ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଚକ୍ରବ୍ୟୁହରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ବଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିନଥିଲେ। ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା, ମୁଖ ଫିକା ହେଲା, ସେ ଯେପରି ଜୁଆଁ ଘୋଡ଼ା ରଥ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ କଂପିଯାଏ। ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର, ସେ ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ସାହସ ସଂଗ୍ରହ କରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ରାତି ଶେଷ ହୋଇଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଛି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପ୍ରଜାମାନେ ମୋତେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବେ। ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ସବୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ରାମ ମୋ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିଦିଅନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ମୃତ। ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁତ୍ର, ଯଦି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକରେ ବାଧା ଦେଉଛ, ତେବେ ମୋ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବା ଅଯୋଗ୍ୟ। ମୁଁ ଆଜି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଖିଥିଲି, ଏବେ ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ମୁଁଖ ଫେରାଇ ଚାଲିଯିବେ।" ଏପରି ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ କହୁଥିବା ବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହେଲା। ଏଥିରେ ଦୁଷ୍ଟଚରିତ୍ର କୈକେୟୀ, ପୁନି ରାଗାନ୍ଧ ହୋଇ, ଦକ୍ଷ କଥାରେ କିନ୍ତୁ କଠିନ ଶବ୍ଦରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।