ଏହା ହେଉଛି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗର କଥା। ଏଠାରେ ଦଶରଥ ମହାରାଜଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ କୈକୟୀଙ୍କ ଦୃଢ ଦୃଢତାର ଚିତ୍ରଣ ମିଳେ। ଦଶରଥ ମହାରାଜ ତାଙ୍କ ଶୟନକକ୍ଷରେ ଶୟାନ ଥିଲେ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଏମିତି ଭାବରେ ଛାଡ଼ି ଥିଲେ ଯେ, ଯେପରି ଯୟାତି ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅବସାଦରେ ଥିବା ଦଶରଥଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କୈକୟୀ, ଯିଏ ନିର୍ଭୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଭୟ ଦେଖୁଥିଲେ, ପୁନି ସେଇ ଦାନ ଦାବି କଲେ ଯାହା ପାଇଁ ସେ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ। କୈକୟୀ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣ ସତ୍ୟବାଦୀ ଏବଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଳକ ବୋଲି ଗର୍ବ କରନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ବର ଦେବାକୁ କାହିଁକି ଦ୍ୱିଧା କରୁଛନ୍ତି?” ଏପରି କୈକୟୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବିଷଣ୍ଣ ଓ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଦଶରଥ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ ଭ୍ରମିତ ଭାବରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି ଏବଂ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯିବେ, ତେବେ ତୁମେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବା, ମୋ ଶତ୍ରୁମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବେ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଦେବଲୋକକୁ ଗଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ମୋପାଇଁ ନିନ୍ଦା କରିବେ; ଏହା କିପରି ସହିବି?” “ଯଦି କୈକୟୀ ପ୍ରତି ମୋର ସ୍ନେହ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଏ, ଏହାକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ କହିଲି, ତେବେ ଏହି ସତ୍ୟ ମିଥ୍ୟା ହୋଇଯିବ। ଅନେକ ପ୍ରୟାସରେ, ମୁଁ ନିରସନ୍ତାନ ଥିବା ବେଳେ ଏମିତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ପାଇଥିଲି, ଏପରି ରାମଙ୍କୁ କିପରି ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି?” “ଯିଏ ପଦ୍ମନୟନ, ଶୂର, ବିଦ୍ୱାନ, କ୍ରୋଧ ଜୟୀ, ଛମାଶୀଳ – ଏମିତି ରାମଙ୍କୁ କିପରି ମୁଁ ନିଜ ହାତେ ନିଷ୍କାସିତ କରିପାରିବି? ଯିଏ ନୀଳ କମଳ ସମ ଦେହ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଅତିଶୟ ବଳଶାଳୀ, ସେଇ ରାମକୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ କିପରି ପଠେଇପାରିବି?” “ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି, ଯୋଉ ରାମ କେବଳ ସୁଖ ଭୋଗ କରିଛନ୍ତି, ଦୁଃଖ ପାଇବାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ, ସେଠାରେ ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ କିପରି ସହିପାରିବି? ଯଦି ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉନଥାନ୍ତା, ତେବେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବି, କାରଣ ରାମ ଦୁଃଖ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।” “ନିଶ୍ଚୟ ଏପରି ଦୁର୍ନାମ ମୋପରି ପଡ଼ିବ, ଯେଉଁପରି ମୁଁ ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି ଓ ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି।” ଏଭଳି ଅନ୍ତଃପୀଡ଼ାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ରଶ୍ମିରେ ଶୋଭିତ ଏକ ଦୁଃଖମୟ ରାତି ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ କେମିତି ଅତିତ ହେଲା। ସେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ମାଡ଼ୁଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ମୁଁଚି ଥିଲେ, ଏ ରାତି ସେଠି ପାଇଁ ଚିରକାଳ ଲାଗିଥିଲା। ତା’ପରେ ଦଶରଥ ହାତ ଜୋଡ଼ି କୈକୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦୟା କର, ମୃଦୁଭାବିନୀ; ନାହିଁଲେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ, ମୁଁ ଏମିତି କଠୋର ହୃଦୟ ଥିବା ଜଣେଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି।” ଏହିପରି କହି, ଦଶରଥ କୈକୟୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ, ଯେଉଁ କୈକୟୀ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖର କାରଣ। ରାଜଧର୍ମ ଜାଣି, ଦଶରଥ ଆଉଥରେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଯଦିଓ ସେ ଦୁଃଖିତ, ଶୁଭଚରିତ୍ର, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ହେବାକୁ ଥିଲା। ସେ କହିଲେ, “ମୃଦୁଭାବିନୀ, ରାଜାଙ୍କୁ ଦୟା କର; ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କହିନାହିଁ, ହେ ଶୋଭନାଙ୍ଗି। ମୋପାଇଁ ଦୟାଦେଖାଅ, ତୁମେ କୃପାଶୀଳ, ରାମଙ୍କୁ ଅଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଦିଅ। ରାମ ଏହି ରାଜ୍ୟ ପାଉନ୍ତୁ, ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିବ। ଏହା ମୋ, ରାମ, ପ୍ରଜା, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଭରତଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ଏହି କାମ କର।" କିନ୍ତୁ କୈକୟୀ ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀଙ୍କ ଏତେ ଦୟାଭିନ୍ନ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ହୃଦୟ ଓ ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ ଅଶ୍ରୁ ଦେଖିମଧ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହା ଦେଖି ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଏପରି କଠୋର ଓ ସ୍୵ାମୀଙ୍କ ଇଛା ପ୍ରତିବନ୍ଧୀ ଭାବରେ ଦେଖି ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଯେ, ପୁନି ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ରାତି କେତେ ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେ ନିଷେଧ କରିଦେଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗର ସମାପ୍ତି ହେଲା। ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ଦଶରଥ ମହାରାଜ ପୁଅ ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, କୈକୟୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶଧର କୁହିଲେ, “ମୁଁ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରିଛି, ତାହା ପରେ ମୁଁ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଇଛି, ତାହା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଆପଣ ଦୃଢ ରୁହନ୍ତୁ; ଏପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଧର୍ମବିଦ୍ମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ; ଏହି ସତ୍ୟ ଉପରେ ଧର୍ମ ଉପସ୍ଥିତ, ବେଦ ଅବିନାଶୀ, ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚତମ ପଦ ଲାଭ ହୁଏ। ଶିବି ରାଜା ନିଜ ଶରୀର ଏକ ଶ୍ୟେନକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଅଲର୍କ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ନଦୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସୀମା ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି ସତ୍ୟର ଉଦାହରଣ ଦେଖି, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ। ଧର୍ମ ପାଇଁ ଏବଂ ମୋ ଅନୁରୋଧରେ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାନ୍ତୁ, ଏହି କଥା ମୁଁ ତିନିଥର କହୁଛି। ଯଦି ଆପଣ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ନ କରନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଆଗରେ ମୁଁ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିଦେବି।” କୈକୟୀଙ୍କ ଏପରି ଦୃଢ ଦମ୍ବରେ ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ଜାଲରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ବଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଫାନ୍ଦରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ମୁଖ ଫିକା ହେଲା, ଏବଂ ସେ ଗାଡ଼ିର ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଆଟକିଥିବା ଘୋଡ଼ା ପରି କମ୍ପିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଧୁନ୍ଧଳା ହୋଇଗଲା, ଅନ୍ତର୍ଗତ ସାହସ ଜଗାଇ କୈକୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଛି; ନିଶ୍ଚୟ ଲୋକେ ମୋତେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହେଉଛନ୍ତି।” ଏହିପରି ଦୁଃଖ, ଅନିଶ୍ଚୟ ଓ ଦୃଢ ନିଷ୍ଠାର ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗର ଅନ୍ତ ହେଲା।