ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଭାବରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମର ଶବ୍ଦ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ରେଜର ପରି, ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛ, ତୁମର ମନ ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ତୁମେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ଏମିତି ଅପ୍ରିୟ ଜଣେ ସହିତ ମୁଁ ଅବଶ୍ୟ ରହିପାରିବିନାହିଁ; ତୁମେ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଜଳାଇ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।” ସେ ଆଉ କହିଲେ: “ମୋ ଜୀବନ ରହିନାହିଁ—ତେବେ କେମିତି ମୁଁ ସୁଖ ପାଇପାରିବି? ପୁଅ ବିନା, ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ପୁଅକୁ ନିଜ ପରି ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ କେଉଁ ସୁଖ ପାଇପାରିବେ? ଓ ମହିଳା, ମୋତେ ଏହି କଷ୍ଟ ଦିଅନି—ମୁଁ ତୁମର ପାଦକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି, ମୋତେ ଦୟା କର।” ଏପରି ଭାବରେ ଦିନବନ୍ଧୁ ଦଶରଥ, ଏକା ହୋଇ ଶୋକ କରୁଥିବା ରାଜା, କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦକୁ ଗିରିପଡିଲେ, ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ହୃଦୟ ଆକ୍ରମିତ ହୋଇଗଲେ; ତିନି ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକ ଭଳି ଏକା ଲୁଟି ପଡିଗଲେ। ଏଠିରେ ଆପଣ ଏଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତେରୋତି ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ। ମହାରାଜା ଦଶରଥ, ଯୟାତି ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେବା ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡିଥିବା ଭଳି, ଅନୁଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡିଥିଲେ। ସେ ଭୟହୀନ କୈକେୟୀ, ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ କଷ୍ଟ ଆଣିଥିଲେ, ପୁନି ତାଙ୍କ ଚାହିଦାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କୈକେୟୀ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଏବଂ ନିଜ ସତ୍ୟତାକୁ ଗର୍ବ କରୁଛ—ତେବେ କାହିଁକି ମୋର ବର ଦେବାରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛ?” ଦଶରଥ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି ଉକ୍ତିରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, କିଛି ସମୟ ପରେ କିଛି କହିଲେ, ଜଣେ ଅସ୍ଥିର ଲୋକ ଭଳି। ସେ କହିଲେ: “ମୁଁ ମରିଯିବି ଏବଂ ରାମ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯିବେ ପରେ, ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣା, ତୁମେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ସୁଖୀ ହେବା; ମୋ ଶତ୍ରୁମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବେ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେବମାନେ ରାମକୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଅପମାନ କରିବେ—ମୁଁ କେମିତି ଏହା ସହିପାରିବି? କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ମୋ ଆସକ୍ତିରେ ଯଦି ମୁଁ ରାମକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ପଠାଇଁ, ଏହି କଥା ସତ୍ୟ କହିଲି, ତେବେ ଏହା ଅସତ୍ୟ ହୋଇଯିବ। ମହାପ୍ରୟାସରେ, ମୁଁ ନିଜର ସନ୍ତାନ ନଥିବାବେଳେ, ରାମ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅକୁ ପାଇଥିଲି; ତେବେ କେମିତି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି? କେମିତି ମୁଁ ରାମ, ନୀଳ ପଦ୍ମ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ, ଶୂର, ଶିକ୍ଷିତ, କ୍ରୋଧଜୟୀ, କ୍ଷମାନିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ହାତରେ ନିକାଳିପାରିବି? କେମିତି ମୁଁ ରାମକୁ, ଏତେ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ନୀଳ ପଦ୍ମ ପରି ଶ୍ୟାମ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇପାରିବି? କେମିତି ମୁଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖିପାରିବି, ଯେଉଁଠି ସେ କେବଳ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଓ ଦୁଃଖର ଅଯୋଗ୍ୟ? ଯଦି ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଉନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ସୁଖ ପାଇପାରିବି, କାରଣ ରାମ ଦୁଃଖର ଅଯୋଗ୍ୟ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱରେ ଅପରିମିତ ଅପମାନରେ ପଡିଯିବି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଲା; ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ସେ ରାତି, ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଗତି କରିଗଲା। ଦଶରଥ, ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ରାତି ଯାଇବା ଭାବ ହେଇନଥିଲା; ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଅବିରତ ଥିଲା। ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୋତେ ଦୟା କର, ଓ ସୁମୂଦ୍ର; ମୁଁ ଜୋଡିହାତ କରୁଛି। ନାହିଁ ହେଲେ, ତୁମେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ; ମୁଁ ଏମିତି ନିର୍ଦୟ ଜଣେକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେନି।” ଏହି କୈକେୟୀ, ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ଅନେକ ଉକ୍ତି ଶୁଣିଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲା, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ତାମ୍ର ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଥିଲା, ତଥାପି କୈକେୟୀ କିଛି କହିଲେନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଭଲପାଇଥିବା ପତ୍ନୀ କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କ ପୁଅର ନିକାଳା ଆସନ୍ତୁ କହିବାରେ କଠୋର ଭାବେ କଥା କହିଲେ, ଦଶରଥ ଆଉ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରାଜା ପାଇଁ ଏହି ରାତି ଯାଇଗଲା; ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ, ତେବେ ରାଜା ନିଷ୍ଫଳ କରିଦେଲେ। ଏଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଉଦଉତି ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠିରେ ଶେଷ ହେଲା। ଦଶରଥ ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ଭାବରେ ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କୈକେୟୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ କରି, ଏବଂ ମୋତେ ବଚନ ଦେଇ, କାହିଁକି ତୁମେ ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡିଛ? ତୁମେ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ ରୁହିବା ଉଚିତ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ; ଏବଂ ଏହି ସତ୍ୟ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛି। ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇ, ରାଜା ଶିବି ନିଜ ଦେହକୁ ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ପାଇଥିଲେ। ତଦ୍ବତ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଲର୍କ, ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଚାହିଦାରେ, ଅପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଦେଇଥିଲେ। ଏଉଁ ନଦୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ୟରେ ବନ୍ଧି, ନିଜ ସୀମାକୁ ଅଟୁଟ ରଖି, ସତ୍ୟର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କୁ ରଖିଛନ୍ତି। ସତ୍ୟ ହେଉଛି ଏକ ଚିରନ୍ତନ ତତ୍ତ୍ୱ; ଏହି ସତ୍ୟ ଉପରେ ଧର୍ମ ଉପସ୍ଥାପିତ। ବେଦ ଅବିନାଶୀ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଯଦି ତୁମର ମନ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ତେବେ ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କର; ମୁଁ ଯେଉଁ ବର ଚାହିଛି, ତାହା ଫଳିତ ହେଉ, କାରଣ ତୁମେ ବରଦାତା। ଧର୍ମ ପାଇଁ, ଏବଂ ମୁଁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛି, ରାମକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ପଠାଅ; ଏହି କଥା ମୁଁ ତିନିଥର କହୁଛି। ଯଦି ତୁମେ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିନାହିଁ, ତେବେ ତୁମର ଆଖି ସାମ୍ନାରେ, ମୁଁ ନିଜ ଜୀବନ କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି। ଏପରି ଦୃଢ କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତି ନେଇପାରିଲେନାହିଁ, ଯେପରି ବଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଫାଦରୁ ମୁକ୍ତି ନେଇପାରିଲେନାହିଁ।