ରାମଚନ୍ଦ୍ର କେବେ କଠୋର କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ କେବେ ନିର୍ଦୟ ଶବ୍ଦ ବାହାରିନାହିଁ । ସେ ସବୁବେଳେ ମଧୁର ଓ ମନୋହର ଭାବରେ କଥା କହନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ଗୁଣମୟ । ଏମିତି ରାମଙ୍କୁ ତୁମେ କିପରି ଦୋଷାରୋପ କରିପାର ? ଦଶରଥ ରାଜା କହିଲେ, “କେକୟ ରାଜାଙ୍କର ଧୂଳି ସ୍ୱରୂପିଣୀ, ତୁମ ଏଇ ଭୟଙ୍କର ଆଦେଶ ମୋ ପାଇଁ କଷ୍ଟଦାୟକ । ପୃଥିବୀ ହଜାରଥର ଭାଙ୍ଗିଯାଉ, ଜଳିଯାଉ, ଧ୍ୱଂସ ହେଉ, ମୁଁ ତଥାପି ଏହି ଆଦେଶ ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ ।” ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ ସବୁବେଳେ ଧାରାଳ ଶବ୍ଦ କହ, ମିଥ୍ୟାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛ, ତୁମ ମନ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱପରିବାରକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାରେ ଲାଗିଛି । ଏମିତି ଅପ୍ରିୟ ଓ ଦୟାହୀନ ନାରୀ, ମୁଁ ତୁମ ସହ ରହିପାରିବି ନାହିଁ । ତୁମେ ମୋ ହୃଦୟ ଓ ମୋର ସମସ୍ତ ସମ୍ପର୍କକୁ ଜଳାଇଦେଉଛ ।” ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା—ସେ କହିଲେ, “ମୋର ଜୀବନ ରହିନାହିଁ, ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କିପରି ଖୁସି ହେବି? ଯେଉଁ ମାନେ ନିଜ ସନ୍ତାନକୁ ନିଜ ପରି ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ସନ୍ତାନ ବିନା କିପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ? ମା, ମୋ ଉପରେ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହ, ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି, ଦୟା କର ।” ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଦେବାନ୍ଧ ହୋଇ ରାଣୀ କୈକେୟୀଙ୍କର ପାଦ ମଣ୍ଡଳରେ ପଡିଗଲେ, ଯେପରି ଏକ ଦୁଃଖିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଲୁଟିଯାଏ । ଏଠାରେ ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ସେଠାରେ ଦଶରଥ ରାଜା ଯେପରି ତାଙ୍କ ପାତକରେ ତଳେ ପଡିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଯୟାତିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରେୟସ୍ ଶେଷ ହେବା ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତଳେ ପଡିଥିଲେ । ସେ ଭୟହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କୈକେୟୀ ଏବେ ଆଉଥରେ ସେଇ ମାଗିଥିବା ବରକୁ ଦାବି କଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର କୁ-ଇଚ୍ଛାର ପରିଣତି ହେଲା । ସେ କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଆପଣ ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ପ୍ରତିଞ୍ଜାରେ ଅଡିଗ ଭାବରେ ଗର୍ବ କରନ୍ତି, ତେବେ କାହିଁକି ଏହି ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ପୂରଣ କରିବାରେ ଦ୍ୱିଧା କରୁଛନ୍ତି?” କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅଚେତ ହୋଇ କିଛି ଖ୍ଷଣ ପରେ କହିଲେ, “ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ ପରେ, ତୁମେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ଶତ୍ରୁମାନେ ନଶ୍ଟ କରି ଖୁସି ହେଉ ।” ସେ କହିଲେ, “ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେବମାନେ ରାମ ପାଇଁ ନିନ୍ଦା କରିବେ—ମୁଁ କିପରି ଏହି ଅପମାନ ସହିପାରିବି?” “ଜଦି କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ମୁଁ ରାମକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଏ, ଏବଂ ଏହି କଥାକୁ ସତ୍ୟ କହେ, ତେବେ ଏହା ମିଥ୍ୟା ହେଇଯିବ ।” “ମହାପ୍ରୟାସରେ, ସନ୍ତାନହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଏ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାମକୁ ପାଇଥିଲି; ଏବେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି?” “କିପରି ମୁଁ ଏହି କମଳନୟନ, ପ୍ରବଳ, ଶିକ୍ଷିତ, କ୍ରୋଧଜୟୀ ଓ କ୍ଷମାଶୀଳ ରାମକୁ ନିଜ ହାତରେ ବନବାସ ଦେଇପାରିବି?” “କିପରି ଏହି ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ପ୍ରବଳ ରାମକୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇପାରିବି?” “କିପରି ମୁଁ ଏହି ପ୍ରଜ୍ଞାଶୀଳ ଓ ଶୁଭ ଜୀବନରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବା ଦେଖିପାରିବି?” “ଯଦି ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦିଏ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଖୁସି ହେବି, କାରଣ ରାମ କେବେ ଦୁଃଖ ଦେଖିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି ।” “ନିଶ୍ଚୟ, ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନ ମୋ ଉପରେ ପଡିବ, ମୁଁ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଉଛି ।” ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଲା; ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ ସେଇ ରାତି ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁସି ଦିନ ଭଳି କଟିଗଲା । ସେ ଦୁଃଖରେ ଏତେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ରାତି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ କଟିଲା ନାହିଁ । ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ମୃଦୁ ହୁଅ, ଦୟା କର; ନାହିଁଲେ ଦୟାହୀନ ନାରୀ, ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଅ ।” “ଏହି କ୍ରୁର କୈକେୟୀ, ଯିଏ ମୋ ଦୁଃଖର କାରଣ, ତାହା ପାଇଁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି;” ଏହିପରି କହି ସେ ହାତ ଜୋଡି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶିତ କଲେ । ରାଜଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଦଶରଥ, ଦୁଃଖିତ ହେବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମନାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ସେ କହିଲେ, “ମୃଦୁ ହୁଅ, ରାଜାଙ୍କୁ ବିଶେଷ କରି ଦୟା କର; ମୁଁ ଏହି କଥା ଅନାବଶ୍ୟକ କହିନାହିଁ, ହେ ଚାରୁନିତମ୍ବିନୀ ।” “ହେ ଯୌବନବତୀ, ଦୟାଶୀଳ ହେଉଥିବା ତୁମେ ମୋତେ ଦୟା କର; ଖୁସି ହୁଅ, ରାମ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଅଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ପାଉନ୍ତୁ ।” “କଳାନୟନୀ ରାମ ରାଜ୍ୟ ପାଉନ୍ତୁ; ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିବ; ଏହି କାମ ମୋ, ରାମ, ପ୍ରଜା, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ଅଟୁଟ ରହିବ ।” କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କା କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଏତେ ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆବେଦନ ଶୁଣିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଜେତେବେଳେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରୁ କାନ୍ଦିବା ସହ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲେ, ଏକ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ । ତାପରେ ରାଜା, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଠୋର ଓ ପୁତ୍ରବିଷୟରେ ବିରୋଧାଭାସୀ ମନୋଭାବ ଦେଖି, ଆଉଥରେ ଅଚେତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ରାତି କେବଳ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କଟିଗଲା; ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବା ପ୍ରୟାସ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମନା କଲେ । ଏଠି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଉଛି । ଏବେ, ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଚେତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବାବେଳେ, କୈକେୟୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଧରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମୋତେ ପ୍ରତିଞ୍ଜା ଦେଇ, ଏଭଳି ଭୂମିରେ କାହିଁକି ପଡ଼ିଛ? ଆପଣଙ୍କୁ ଅଡିଗ ରହିବା ଉଚିତ ।” “ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ; ଏହି ସତ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ କରି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ କହିଛି ।” “ପ୍ରତିଞ୍ଜା ଦେଇ, ମହାରାଜ ଶିବି ନିଜ ଦେହ ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଇଥିଲେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ପାଇଥିଲେ ।” “ସେପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଲର୍କ, ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଦେଇଥିଲେ, ଚାହିଁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିଞ୍ଜାରେ ଅଡିଗ ରହିଥିଲେ ।