ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ଏକ ଯୁବ ଦେବତା ପରି ଭୂଷିତ ହୋଇ ଆସୁଥିବା ବେଳେ, ତିନି ନିଜ ପୁରୁଣା ଯୁବତ୍ୱକୁ ପୁନଃ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ନୂତନ ଆନନ୍ଦରେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ। ରାମ ଚାଲିଯିବାକୁ ଦେଖି, ଦଶରଥ ଭାବିଥିଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ନ ଥିଲେ କାମ ହେଇପାରିବ, ବର୍ଷାଦାତା ନ ଥିଲେ ବର୍ଷା ହେଇପାରିବ; କିନ୍ତୁ ରାମ ଚାଲିଗଲେ, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କେହି ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହା ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ଗୃହରେ ରହୁଥିବା କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ଦଶରଥ ଦୁଃଖ ଭରା କଥା କହିଲେ—“ତୁମେ ନାଶ ଚାହୁଥିବା, ଶତ୍ରୁ ଓ ବିପଦ ଆଣୁଥିବା ଏକ ଅପରିଚିତ ଶତ୍ରୁ ପରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଗୃହରେ ରଖିଛି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ସାପ ପରି ଅନ୍ତରେ ଧରିଥିଲି, ଏବଂ ମୋ ଅବିବେକରେ ଏବେ ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ବିଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଛି।” ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ—“ମୋ ଏବଂ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଭରତ ତୁମ ସହିତ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ନଗର, ରାଜ୍ୟ ଓ ଆମ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ନଷ୍ଟ କର, ତୁମ ଏବଂ ମୋ ଶତ୍ରୁମାନେ ଖୁସି ହେଉ।” “ତୁମ ବ୍ୟବହାର କଠୋର, ଦୁଃଖ ଆଣୁଥିବା, ଏପରି କଠୋର କଥା କହିବାରେ ତୁମ ଦାନ୍ତ ଏକ ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଖସିଯିବା ଉଚିତ। ରାମ କେବେ କଠୋର କଥା କହିନାହିଁ, ତିନି କେବେ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିବା ଜାଣିନାହିଁ। ତେବେ, ତୁମେ କିପରି ରାମ ଉପରେ ଅପରାଧ ଲଗାଉଛ? ତିନି ସଦା ମଧୁର କଥା କହିଥିବା, ଗୁଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ।” “ପୃଥିବୀ ଏକ ହଜାର ଥର ଭାଙ୍ଗିଯାଉ, ଜଳିଯାଉ, ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଉ—ମୁଁ ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବିନାହିଁ, ହେ କୈକେୟୀ। ତୁମର କଥା ରେଜର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ଉଠାଉଛ, ତୁମ ମନ ବିକୃତ, ତୁମେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଛ। ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ, ଯେଉଁ କି ମୋ ହୃଦୟ ଓ ସମସ୍ତ ସମ୍ପର୍କକୁ ଜଳାଇବାକୁ ଚାହୁଛ।” “ମୋର ଜୀବନ ରହିନାହିଁ—ତେବେ କିପରି ମୁଁ ଖୁସି ହେବି? ପୁତ୍ର ବିନା, ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ନିଜ ପରି ଭଲ ପାଉଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଆନନ୍ଦ ଅଛି? ହେ ମହିଳା, ମୋ ପ୍ରତି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରନି—ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି, ଦୟା କର।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦଶରଥ, ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଏକ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହେଲେ। ତିନି ଏକ ଅନୁଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ପଡିଥିଲେ, ଯେପରି Yayāti ସ୍ଵର୍ଗ ରୁ ତଳେ ପଡିଥିଲେ। କୈକେୟୀ, ଭୟ ନ ଥିଲେ ବେଳେ ମଧ୍ୟ, ଆପଦ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା କେବଳ ନଷ୍ଟ ଆଣିଥିଲେ, ଏବଂ ପୁଣି ତାଙ୍କ ଚାହିଦା ପ୍ରତି ଦାବି କଲେ। “ତୁମେ ସତ୍ୟବାନ ଓ ନିଶ୍ଚୟବାନ ରାଜା ଭାବରେ ଗର୍ବ କରୁଛ, ତେବେ ଏହି ଦାନ ଦେବାରେ ଅପ୍ରତିବଦ୍ଧ କାହିଁକି?” କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦଶରଥ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, କିଛି ସମୟ ପରେ କୈକେୟୀକୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ମରିଯିବାରେ ଓ ରାମ ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ତୁମେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର, ଏବଂ ମୋ ଶତ୍ରୁମାନେ ନଷ୍ଟ କର।” “ସ୍ଵର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦେବମାନେଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଭୋଗିବି, ଏହାକୁ କିପରି ସହିପାରିବି?” “କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ମୋ ଆସକ୍ତିରେ ରାମକୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇଲେ, ଏହି କଥା ସତ୍ୟ କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଇଯିବ।” “ମୁଁ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ନିଜ ପୁତ୍ର ରାମକୁ ଲାଭ କରିଥିଲି, ତେବେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି?” “କିପରି ମୁଁ ନିଜ ହାତରେ ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ, ଶୂର, ପାଣ୍ଡିତ, କ୍ରୋଧ ଦମନ କରିଥିବା, ଖ୍ଷମାରେ ନିଷ୍ଠାବାନକୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିପାରିବି?” “କିପରି ମୁଁ ରାମ, ନୀଳ ପଦ୍ମ ପରି ଶ୍ୟାମ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବାକୁ ପଠାଇପାରିବି?” “କିପରି ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବା ଦେଖିପାରିବି, ତିନି ସଦା ସୁଖ ଭୋଗିଥିବା, ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ?” “ଯଦି ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦିଏ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଖୁସି ହେବି, କାରଣ ରାମ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ।” “ନିଶ୍ଚୟ, ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନ ମୋ ଉପରେ ପଡିବ, ମୁଁ ଏପରି ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ମନରେ ହାହାକାର କରୁଛି।” ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଗଲା; ଚନ୍ଦ୍ର ଦିସ୍କରେ ଶୋଭିତ ଏହି ରାତି, ଦୁଃଖୀ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଗଲା। ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଏ ରାତି ଏକ ଦିନ ଭଲି ଲାଗିଲା ନାହିଁ; ତିନି ଦୁଃଖରେ ନିରନ୍ତର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ଵାସ ନେଇଥିଲେ। “ଦୟା କର, ହେ ମୃଦୁ ହୃଦୟବାନି; ମୁଁ ହାତ ଯୋଡି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି। ନାହିଁ ହେଲେ, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଉ—ମୁଁ ଏପରି ନିର୍ଦୟ କୈକେୟୀକୁ ଦେଖିବା ଚାହୁଁ ନାହିଁ।” ଦଶରଥ କହିଲେ—“ମୋ ଦୁଃଖର କାରଣ ଏହି କୈକେୟୀ ପାଇଁ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି;” ଏବଂ ହାତ ଯୋଡି କୈକେୟୀକୁ କଥା କହିଲେ। ରାଜା ରାଜଧର୍ମ ଜାଣି, ଦୁଃଖ ରେ ମଧ୍ୟ, ତୁମକୁ ମନାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ତିନି ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ତୁମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ପରି। “ଦୟା କର, ହେ ମୃଦୁ ହୃଦୟବାନି, ବିଶେଷତଃ ରାଜାଙ୍କୁ; ମୁଁ ଏହି କଥା ଅପ୍ରୟୋଜନା ଭାବରେ କହିନାହିଁ, ହେ ଶୋଭାମୟ। ଦୟା କର, ହେ ଯୁବତୀ, କାରଣ ତୁମେ ଦୟାବାନ; ଖୁସି ହୁଅ, ରାମ ଅଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ପାଉ। ରାମ, ଶ୍ୟାମ ଚକ୍ଷୁ, ରାଜ୍ୟ ପାଉ; ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିବ। ମୋ ପ୍ରିୟ, ରାମ, ଜନସାଧାରଣ, ବୃଦ୍ଧ, ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କାମ କର।” କୈକେୟୀ, ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ, ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଦୁଃଖ ଭରା ଅନେକ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଲାଲ ଅଶ୍ରୁ ଚୁଆଉଥିବା ବେଳେ, ଏକ କଥା ମଧ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ଦେଖି, ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ନିଜ ପୁତ୍ରର ନିଷ୍କାସନ ଉପରେ କଠୋର ଓ ବିରୋଧୀ ଦେଖି, ପୁଣି ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ରାତି ଯାଇଗଲା; ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ମନା କରିଲେ। ଏହିପରି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଦ୍ଧ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ସକାଳ ହେଲା, ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡିଥିଲେ, ଅନ୍ୟଥା ଅବସ୍ଥାରେ, କୈକେୟୀ ଏକ ନିଷ୍ଠୁର କଥା କହିଲେ—“ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ କରି, ଏବଂ ମୋତେ ଶପଥ ଦେଇ, ଏପରି ଭୂମିରେ ପଡି ରହିଛ କାହିଁକି?