ଦଶରଥ ରାଜା ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବାବେଳେ କହିଲେ, “ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଅପବାଦ ଦିଅଁଛି, କାରଣ ସେମାନେ ଚତୁର, ସ୍ୱାର୍ଥପର। ଯଦ୍ୟପି ସମସ୍ତାଙ୍କୁ ନୁହେଁ, ମୁଁ କେବଳ ଭରତଙ୍କର ମାତା କୈକୟୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରୁଛି। ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର, ନିର୍ମମ ଓ ଅନର୍ଥରେ ଲାଭ ଦେଖୁଥିବା ଏକ ମହିଳା, ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ ହୋଇଛ। ମୋର କିମ୍ବା ରାମଙ୍କର କ’ଣ ଦୋଷ ଦେଖିଲ? ସେ ସଦା ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ। ଏହି ସଂସାରରେ ପିତା ତାଙ୍କ ପୁଏଁକୁ, ପତ୍ନୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀକୁ ଛାଡ଼ିପାରନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଅଛି। ଏଠି ଯଦି ରାମ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସମସ୍ତ ସଂସାର ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯିବ। ମୋ ପୁଅ ଯେତେବେଳେ ଦେବତା ସମାନ ଶୋଭିତ ହୋଇ ମୋ ପାଖକୁ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ନୂତନ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଯୁବକ ହେବାର ଅନୁଭୂତି କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିପାରେ, ବର୍ଷା ଦେବତା ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ରାମ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବେ, କେହି ବଞ୍ଚିପାରିବେ ବୋଲି ମୋତେ ଲାଗେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଅନର୍ଥ ଚାହୁଁଥିବା, ଶତ୍ରୁ ଓ ଶତ୍ରୁ ରୂପେ ଘରେ ରହୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ମୋ ଘରେ ରଖିଛି। ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ମୁଁ ସର୍ପକୁ ହୃଦୟରେ ଧରିଥିଲି, ଏବଂ ଆଜି ମୋର ମୂର୍ଖତାରେ ତୁମର ବିଷ ମୋତେ ଦଗ୍ଧ କରିଛି। ମୁଁ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନ ଥିଲେ, ଭରତ ଏବଂ ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଚଳାଅ। ନଗର, ରାଜ୍ୟ, ଓ ଆମ ବନ୍ଧୁଗଣଙ୍କୁ ନଶ୍ୱାନ କର, ଏବଂ ମୋ ଓ ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନ୍ତୁ। ତୁମର କ୍ରୂର ବ୍ୟବହାର, ଦୁଃଖ ଦେବା ଅଭ୍ୟାସ ଦେଖି, ଆଜି ତୁମେ ଯେଉଁ ଭାବରେ ଦୁଷ୍ଟ କଥା କହୁଛ, ତୁମର ଦାନ୍ତ କାହିଁକି ଭାଙ୍ଗି ଝରିଯାଉନାହିଁ? ରାମ କେବେ ଦୁଷ୍ଟ କଥା କହିନଥିଲେ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଅପ୍ରିୟ କଥା ଜାଣିନଥିଲେ। ତେବେ ଏମିତି ଗୁଣୀ ଓ ମିଷ୍ଟି କଥା କହିବା ରାମଙ୍କୁ କିପରି ତୁମେ ଦୋଷ ଦେଖୁଛ? ପୃଥିବୀ ଭାଙ୍ଗିଯାଉ, ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଉ, କିମ୍ବା ହଜାରଥର ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଉ, ତଥାପି ତୁମର ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ମୁଁ କେବେ ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ, ହେ କୈକୟୀ। ତୁମର କଥା ଶସ୍ତ୍ର ଭଳି ଧାରାଳୁ, ତୁମେ ଅସତ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କର, ତୁମର ମନ ଦୁଷିତ ଓ ତୁମେ ନିଜ ପରିବାରର ନାଶ କରୁଛ। ଏମିତି ଅପ୍ରିୟ ଓ ହୃଦୟ ଦହାଉଥିବା ତୁମ ସହିତ ରହିବାକୁ ମୁଁ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ। ମୋର ଜୀବନ ରହିଲା ନାହିଁ—ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ସୁଖ କିପରି ମିଳିବ? ନିଜ ପୁଅ ବିନା, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ସନ୍ତାନକୁ ନିଜ ପରି ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ କେମିତି ଖୁସି ରହିପାରିବେ? ମୋତେ ଏ ଦୁଃଖ ଦିଅନାହାଁ, ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ଧରେ, ଦୟା କର। ସେ ଭୂମିପତି ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ସ୍ତ୍ରୀର ଅତିରିକ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ବିଧ୍ଵସ୍ତ ହେଲେ, ରାଣୀଙ୍କ ଦୌଡ଼ାଇଥିବା ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଆଘାତ ପାଇଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପଡ଼ିଯାଏ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଭରା ଅବସ୍ଥାରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସେ ମହାରାଜା ଦଶରଥ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୟାନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏକ ଦିନ ଯୟାତି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଥିଲେ ଭଳି। ସେ ନିର୍ଭୟ କିନ୍ତୁ ଅପୟ ଦେଖୁଥିବା କୈକୟୀ, ଯାହାର ଇଚ୍ଛା କେବଳ ଅନର୍ଥ ଆଣିଥିଲା, ପୁଣି ସେଇ ମାଗିଥିବା ବରକୁ ଦାବି କଲେ। କୈକୟୀ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଳକ ବୋଲି ଗର୍ବ କର, ତେବେ ଏହି ବର ଦେବାକୁ କାହିଁକି ଦ୍ୱିଧା କରୁଛ?” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ଦ୍ରୁତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ମନେ ଅବାକ ହୋଇ। ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ମରିଯିବି ଓ ରାମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ତୁମେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ଖୁସି ହେଉ, ମୋ ଶତ୍ରୁମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବେ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବେ, ଏହା କିପରି ସହିବି? ଯଦି କୈକୟୀ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଦେଖାଇ ମୁଁ ରାମକୁ ବନ ନିବାସ ପଠାଏ, ତେବେ ମୋର ସତ୍ୟ କଥା ମିଥ୍ୟା ହେଉଅ। ମହା ପ୍ରୟାସରେ, ନିରସନ୍ତାନ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ରାମଙ୍କୁ ପାଇଥିଲି, ଏଉଁ ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି? କମଳନୟନ, ପରାକ୍ରମୀ, ଶାନ୍ତ, କ୍ଷମାଶୀଳ ଓ ଶିକ୍ଷିତ ରାମକୁ ମୋ ହାତରେ ଦୂର କରିପାରିବି କି? ନୀଳପଦ୍ମ ସଦ୍ରୁଶ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରିୟ ରାମକୁ କିପରି ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇପାରିବି? ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଦୁଃଖ ଅଯୋଗ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ମୁଁ କିପରି ସହିପାରିବି? ଯଦି ଏହି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଛୁଅନାହାଁ, ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉ, ତାହେଲେ ମୁଁ ସୁଖ ପାଇବି, କାରଣ ରାମ କେବେ ଦୁଃଖ ଅର୍ହ ନୁହେଁ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋ ଉପରେ ଅପରିମିତ ଅପମାନ ଆସିବ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଲା; ଚନ୍ଦ୍ରମା ରେଖାରେ ଶୋଭିତ ସେଇ ରାତି, ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଯାଉଥିଲା। ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି କେବେ ଶେଷ ହେଉନଥିଲା। ସେ ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ, “ଦୟା କର, ମୃଦୁ ହୃଦୟ ଥିଲେ; ନାହିଁ ହେଲେ, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ, ମୁଁ ଏମିତି ନିଷ୍ଠୁର ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ଏହି କୈକୟୀ ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି; ଏପରି କଥା କହି, ରାଜା କୈକୟୀଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ରାଜଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ତୁମ ଉପରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଶିଷ୍ଟ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ସହିତ କୈକୟୀଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ଚାହିଲେ। “ଦୟା କର, ମୃଦୁ ହୃଦୟ ଥିଲେ, ଏହି କଥା ମୁଁ ଅକାରଣ କହିନି, ରାମଙ୍କୁ ଅଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଦେଅ। ରାମ ରାଜ୍ୟ ପାଉନ୍ତୁ, ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୀର୍ତ୍ତି ଲଭିବ। ଏହା ମୋ, ରାମ, ଜନସାଧାରଣ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଭରତଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କର।” କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କା କୈକୟୀ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଏମିତି କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ରକ୍ତ ମିଶ୍ରିତ ଅଶ୍ରୁ ଦେଖିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କିଛି କଥା କହିଲେ ନାହିଁ।