ଏହି ସମୟରେ ଦଶରଥ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିୟୋଗ ଓ କଷ୍ଟରେ ଥିଲେ । ସେ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ରାଣୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଉପାଲମ୍ବ କରି କହିଲେ, “ଏହି କ୍ରୁର ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକିଏ କହିଛି? ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବା ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରିବା ପାଇଁ କିଏ ଏମିତି କଥା କହିଛି? ନାରୀମାନେ କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମନ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ; ମୁଁ ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କୁ ନୁହେଁ, କେବଳ ଭରତଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀକୁ ଉପରେ ଏହି କଥା କହୁଛି। ତୁମେ ଏମିତି କୃର ଓ ନିଷ୍ଠୁର ହୋଇ ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ ହେଲା; କଣ ମୋର କିମ୍ବା ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି କଣ ଅପ୍ରିୟ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଯିଏ ସଦା ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ କାମ କରେ? ପିତା ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନକୁ, ଭାର୍ୟା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀକୁ ଛାଡିପାରିବେ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଗଭୀର ପ୍ରେମରେ ବନ୍ଧା; କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉଲଟିଯିବ ଯଦି ରାମ ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ମୋର ପୁଅକୁ ଦେଖେଁ, ଯିଏ ଦେବତା ପରି ଶୋଭିତ ହୋଇ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ମୋତେ ପୁଣି ଯୁବା ହୋଇଯିବାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରେ, ବର୍ଷାଦାତା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ରାମ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଇଲେ, ମୁଁ କେହି ବଞ୍ଚିପାରିବେ ବୋଲି କଳ୍ପନା କରିପାରିନି—ମୋର ଏହି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ। ତୁମେ ଯିଏ ନାଶକୁ ଚାହୁଁଛ, ଶତୃଭାବ ଧରିଛ, ମୋ ଘରେ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଲୁଚି ରହିଛ; ମୁଁ ତୁମକୁ ବର୍ଷା ଧରି ମୋର ହୃଦୟରେ ବାଘ ପରି ପୋଷିଛି, ଏଉଁ ମୋର ମୂଢ଼ତାରେ ତୁମର ବିଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ମୁଁ, ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ତୁମେ ଏବଂ ଭରତ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଚଳାଅ; ସହର, ରାଜ୍ୟ, ଆମ ବନ୍ଧୁଜନ ଧ୍ୱଂସ କର, ଆମ ଶତୃମାନେ ଯେମିତି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି। ତୁମେ ଏମିତି କୃର ଚରିତ୍ରର, ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା, ଆଜି ଏମିତି କଠୋର କଥା କହୁଛ; ଏମିତି ଶବ୍ଦ ମୁଁ ଶୁଣି, ତୁମର ଦାନ୍ତ ଭଙ୍ଗିଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ କି? ରାମ କେବେ କୌଣସି କଠୋର କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିନାହାନ୍ତି, ସେ କୃର ଭାଷା ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଏପରି ଗୁଣବାନ ଓ ସଦା ପ୍ରଶଂସିତ ରାମରେ ତୁମେ କିପରି ଦୋଷ ଦେଖୁଛ? ପୃଥିବୀ ଭାଙ୍ଗିଯାଉ, ଜଳିଯାଉ, ଧ୍ୱଂସ ହେଉ କି ହଜାର ଥର ପତିତ ହେଉ—ମୁଁ ତୁମର ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆଦେଶ କେବେ ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ, ହେ କୈକେୟୀ! ତୁମେ ଯିଏ ରେଜର ପରି କଠୋର ଶବ୍ଦ କହ, ମିଥ୍ୟାରେ ମନ ଲାଗିଛ, ନିଜ ପରିବାରକୁ ନଶ୍ଟ କର, ଏମିତି ଅପ୍ରିୟ ଓ ମୋର ହୃଦୟ ଜଳାଇଦେଉଥିବା ତୁମ ସହିତ ରହିବାକୁ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ। ମୋର ଜୀବନ ରହିନାହିଁ—ତେଣୁ ସୁଖ କେଉଁଠୁ ଆସିବ? ପୁଅ ବିନା ମାନେ, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ କି ସୁଖ ଅଛି? ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ଧରୁଛି, ମୋତେ ଏପରି କଷ୍ଟ ଦିଅନି, ଦୟା କର। ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ତଳମୁଳ ହୋଇଥିବା ମହାରାଜ ଦଶରଥ ରାଣୀଙ୍କ ଚରଣ ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଏକ ଦୁଃଖିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦଶରଥ ରାଜା ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଶୋଇଥିଲେ, ଯେପରି ଯୟାତି ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେବା ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ସମୟରେ, ଭୟ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଦ ଦେଖୁଥିବା ଏହି ନାରୀ କୈକେୟୀ ପୁଣି ତାଙ୍କ ଚାହିଦା ପ୍ରକାଶ କଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଞ୍ଞା କରିଥିବା ବୋଲି ଗର୍ବ କର; ତେବେ ଏହି ଦାନ କାହିଁକି ଦେଉନାହଁ?” କୈକେୟୀଙ୍କ ଏମିତି କଥାରେ ଦଶରଥ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ମରିଯିବି ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ତୁମେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ଖୁସି ହୁଅ; ମୋ ଶତୃମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦେବମାନେଙ୍କ ନିନ୍ଦା ସହିବାକୁ ପଡ଼ିବ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ—ମୁଁ ଏହା କିପରି ସହିବି? ଯଦି କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ପ୍ରେମରେ ରାମକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଏ, ଏହି କଥା ଯଦି ମୁଁ ସତ୍ୟ କହି, ତେବେ ଏହା ଅସତ୍ୟ ହୋଇଯିବ। ମୁଁ ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ, ସନ୍ତାନହୀନ ଥିବା ବେଳେ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉଜ୍ୱଳ ରାମକୁ ପାଇଥିଲି; ଏହିପରି ପୁଅକୁ କିପରି ଛାଡ଼ିପାରିବି? ଯିଏ କମଳନୟନ, ଶୂର, ଶିକ୍ଷିତ, କ୍ରୋଧଜୟୀ, ଖ୍ଷମାଶୀଳ, ସେହି ରାମକୁ କିପରି ମୁଁ ନିଜ ହାତରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇପାରିବି? ଏପରି ରାମ, ନୀଳ କମଳ ପରି ଶ୍ୟାମ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ କିପରି ରହିବେ? ସଦା ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଦୁଃଖର ଅଯୋଗ୍ୟ, ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ହେଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ କିପରି ମୁଁ ଦେଖିପାରିବି? ଯଦି ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇନଥାନ୍ତା, ତେବେ ମୁଁ ଖୁସି ହେଉଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଃଖ ଅଯୋଗ୍ୟ ରାମ ପାଇଁ। ନିଶ୍ଚିତ, ଏପରି ଫଟା ଲଜ୍ଜା ମୋପରେ ପଡ଼ିବ ଯେ, ମୁଁ ଏମିତି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବା, ମୋର ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯିବ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଲା; ଚନ୍ଦ୍ରମା ରେଖାରେ ଶୋଭିତ ଏହି ରାତି ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ କେମିତି ଯାଇଗଲା। ଦଶରଥ ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ସେଠି ରାତି କେବେ ସମାପ୍ତ ହେଉନାହିଁ ବୋଲି ଲାଗୁଥିଲା। ଦୟା କର, ହେ ମୃଦୁ ମନର ନାରୀ; ମୁଁ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି। ନହେଲେ, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ—ମୁଁ ଏପରି କଠୋର ମନର ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁନି। ମୋର ଏହି ଦୁଃଖର କାରଣ ଏହି କୈକେୟୀ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୋତେ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି। ଏପରି କଥା କହି, ଦଶରଥ ରାଜା ହାତ ଜୋଡ଼ି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ରାଜଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଏହି ରାଜା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ, ଭଲ ଚରିତ୍ରର, ତୁମେ ଯାହାକୁ ଭଲପାଉଛ, ସେ ତୁମକୁ ପୁଣି ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଦୟା କର, ହେ ମୃଦୁ ମନର ରାଣୀ; ମୁଁ ଏହି କଥା ଅକାରଣ କହିନାହିଁ, ହେ ଶୋଭାନ୍ୱିତ ନାରୀ। ମୋତେ ଦୟା କର, ହେ ଯୁବତୀ; ତୁମେ କୃପାଶୀଳ, ତୁମେ ଖୁସି ହୁଅ, ରାମ ତୁମଠାରୁ ଅଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ପାଉନ୍ତୁ। ନୀଳନୟନ ରାମ ରାଜ୍ୟ ପାଉନ୍ତୁ, ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିବ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ, ରାମ ପାଇଁ, ଜନସାଧାରଣ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ହେବ।