ଏହି କଥା ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜସଭାରେ ଘଟିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ଜୀବନର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନାଦାୟକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ସେ ଅନ୍ତଃପୁରେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୱାଳାରେ ଜଳୁଥିଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ରାମ, ଯେଉଁଠି ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଆରାମରେ ବଢ଼ିଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ବନବାସୀର ଭଳି ଚିରବର୍କ ଧାରଣ କରିବେ? ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦ କିଏ କହିଛି—ରାମଙ୍କ ବନଗମନ ଓ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ? ମୁଁ ନାରୀମାନେ ମିଛ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥପର, ଏହି ଦୋଷ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଉନି, କିନ୍ତୁ ଭରତଙ୍କ ମାତା କୈକୟୀ ଏହି ଦୋଷର ମୂଳ। ତୁମେ, ହୃଦୟହୀନ ଓ ଅପରାଧୀ, ମୋ ସଂସାରରେ ଦୁଃଖ ଆଣିବା ପାଇଁ ଆସିଛ। କଣ ମୋ କିମ୍ବା ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଦୁର୍ଦ୍ଶ୍ୟ ପାଉଛ? ତୁମେ ଲାଭ ପାଇଁ ନିର୍ମମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ। ବାପା ଝିଅକୁ, ପତ୍ନୀ ପତିକୁ ଛାଡ଼ିପାରନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ବନ୍ଧା, କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଶାନ୍ତିରେ ଡୁବିଯିବ, ଯଦି ରାମ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ମୋ ପୁତ୍ର ଯେତେବେଳେ ଦେବତା ଭଳି ଶୋଭା ପାଇ ବାସ୍ତ୍ରଧାରଣ କରି ମୋ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି, ମୁଁ ପୁନଃ ଯୁବକ ହେବାର ଅନୁଭୂତି କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିଲେ କାମ ହେବା ସମ୍ଭବ, ବର୍ଷା ନଥିଲେ ମେଘ ନେଇ ବର୍ଷା ହେବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ରାମ ଯଦି ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବେ, ମୁଁ କେମିତି ବଞ୍ଚିପାରିବି? ଏହି ମୋ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ। ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ମୋ ଘରେ ଲୁଚିଥିଲ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ନେହରେ ଅଂକଲାଗିଛି, ଏବେ ତୁମର ବିଷ ମୋ ଅନ୍ତରକୁ ଜଲାଇଦେଇଛି। ମୁଁ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ତୁମେ ଭରତଙ୍କୁ ନେଇ ରାଜ୍ୟ କର, ରାଜ୍ୟ, ପୁରୀ, ପରିବାର ସବୁ ଧ୍ଵଂସ କର, ଶତ୍ରୁମାନେ ଖୁସି ହେଉନ୍ତୁ। ତୁମେ ଦୟାହୀନ, ଦୁଃଖ ଦେବାରେ ନିପୁଣ, ଏପରି କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିବାକୁ ତୁମ ଦାନ୍ତ କାହିଁକି ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ୁନାହିଁ? ରାମ କେବେ କଠୋର କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିନାହାନ୍ତି, ସେ କେବେ ଅନ୍ୟକୁ ଦୁଃଖ ଦେବା ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ତୁମେ କିପରି ଏପରି ଦୋଷ ଲଗାଉଛ? ପୃଥିବୀ ଭାଙ୍ଗିଯାଉ, ଜଳିଯାଉ, ମୁଁ ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ଆଦେଶ କଦାଚିତ୍ ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ, ହେ କୈକୟୀ, ତୁମ ମିଛ କଥା, ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ମନ, ତୁମ ଦୁଃଖ ଦେବା ଚେଷ୍ଟା, ଏହି ସବୁ ସହିପାରିବିନାହିଁ। ମୋ ଜୀବନ ରହିନାହିଁ—ପୁତ୍ର ବିନା କେଉଁ ମାନ୍ୟ ବାପା ଖୁସି ହେବେ? ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ଦୟା କର। ଏପରି ଦୟନୀୟ ସ୍ଥିତିରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କୈକୟୀଙ୍କ ପାଦେ ପଡ଼ି ଅନୁରୋଧ କଲେ। ବଳୀୟାନ ରାଜା ଏଠି ସ୍ଥିତିରେ ଯେଉଁପରି ଯୟାତି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ହେବା ପରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିଲେ, ସେଉଁପରି ଦଶରଥ ଅପରିଗ୍ରହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଲୁଚିପଡ଼ିଥିଲେ। କୈକୟୀ, ଭୟହୀନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ବାସ୍ତବ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା କେବଳ କ୍ଷତି ଆଣିଥିଲେ, ପୁଣି ସେ ବର ଚାହିଁଲେ। "ତୁମେ କହୁଛ, ରାଜନ୍, ତୁମେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ—ତେବେ ଏହି ବର କାହିଁକି ଦେଉନାହାଁ?" କୈକୟୀ ଏପରି କହିଲେ। ଦଶରଥ କ୍ଷୁବ୍ଧ, ବିମୂଢ଼ ଭାବେ କିଛି ସମୟ ପରେ କହିଲେ, "ମୁଁ ମରିଯିବି ଓ ରାମ ବନକୁ ଚାଲିଯିବେ, ତୁମେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର, ଶତ୍ରୁମାନେ ଧ୍ଵଂସ କର। ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବେ, ଏହି ଦୁଃଖ କେମିତି ସହିବି?" "ମୁଁ ଯଦି କୈକୟୀ ପ୍ରତି ଦୟାବଶତଃ ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଏ, ମୋ ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ହେଇଯିବ। ଶ୍ରମରେ ମୁଁ ଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତେଜସ୍ବୀ ପୁତ୍ରକୁ ଲାଭ କରିଥିଲି, ଏବେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି? ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶିଳ୍ପୀ, କୃଧା ଜୟ କରିଥିବା, କ୍ଷମାଶୀଳ, ତାଙ୍କୁ କିପରି ମୁଁ ବନକୁ ପଠାଇପାରିବି?" "ସନ୍ତୋଷ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ରାମ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଦେଖିପାରିବି କି? ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ନ ଦେଉଥିଲେ, ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ମିଳିଥାନ୍ତା। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ପାଇଁ ଅପରିମିତ ଅପମାନ ଆଣିବ।" ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା, ରାତି ଚନ୍ଦ୍ର ତଳେ ଆସିଲା, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ଦଶରଥ ପାଇଁ ଏହି ରାତି କେବେ ଶେଷ ହେଲା ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଶ୍ୱାସ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲା, ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଷେଧ କଲେ। "ଦୟା କର, ମୁଁ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି। ନହେଲେ, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ, ମୁଁ ଏପରି ନିଷ୍ଠୁର ମାନ୍ୟକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି।" ଏପରି କହି ଦଶରଥ, କୈକୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, କାରଣ ତିନି ତାଙ୍କ ଦୁଃଖର କାରଣ। ରାଜଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଦଶରଥ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ମନାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। "ଦୟା କର, ରାମଙ୍କୁ ଅଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଦିଅ, ତୁମେ କୃପାମୟୀ, ଏହା କର, ଏହା ମୋ ପ୍ରିୟ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ପ୍ରଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଭରତଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ଏହା କର, ତୁମେ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିବ।" କିନ୍ତୁ କୈକୟୀ, ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କା, ଏତେ କାନ୍ଦୁଥିବା ପତିଙ୍କ ଦୟାନିୟ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ମଧ୍ୟ, କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୃଢ଼ ମନସ୍କା ଓ ଅନୁକୂଳ ନ ଦେଖି, ଆଉ ଏକଥର ଅଚେତନ ହେଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏପରିଭାବେ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ରାତି କେବେ ଶେଷ ହେଲା ନାହିଁ। ସେ ଦୁଃଖରେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଷେଧ କଲେ। ଏହି ଭାବେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଅନ୍ତ ହେଲା।