ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ହୃଦୟରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି, ରାମ ମହାବନକୁ ଚାଲିଯିବେ, ତାପରେ ତୁମେ ଏବଂ ତୁମର ପୁଅ ବରତ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ବିଧବାର ଭଳି ଶାସନ କର। ହେ ରାଜକୁମାରୀ, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ମୋ ଘରେ ରହିଛ; ଏବେ ମୋର ଲଜ୍ଜା ନିଶ୍ଚିତ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅପମାନିତ ହେବି, ଏବଂ ମୋ ନିନ୍ଦା ହେବ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯିବି। ମୋ ପୁଅ ରାମ, ଯିଏ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ଚଢ଼ି ଏକାଧିକ ଥର ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ, ସେ କିପରି ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ ପଦେପଦେ ଚାଲିବେ? ଖାଇବା ବେଳେ ତ ଅଳଙ୍କୃତ ରନ୍ନାରୀମାନେ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ତିଆରି କରୁଥିଲେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖିଥିଲି। ଏବେ ମୋ ପୁଅ କିପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତୀତ, ଖଟା ଅରଣ୍ୟଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ? ଯିଏ ଚିରକାଳ ଭଲ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ବାର୍କ ଚିରୁନ୍ଦା ପିନ୍ଧିବେ? ଏହି କଠୋର କଥା କିଏ କହିଛି—ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବା ଏବଂ ବରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବା? ନାରୀମାନେ ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଲିନ୍ନ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କୁ ନୁହେଁ, କେବଳ ବରତଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ କହୁଛି। ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର, ଅମୂଲ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ ଲାଭ ଦେଖୁଛ, ମୋ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଥିଲେ; ମୋ କିମ୍ବା ରାମ, ଯିଏ ସଦା ତୁମ ଉପକାର କରେ, ସେଠି କଣ ଅପ୍ରିୟ ଦେଖିଲୁ? ପିତାମାନେ ପୁଅଙ୍କୁ, ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ପତିଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ବନ୍ଧା; ଏହି ଭାବେ ଦୁନିଆ ଉଲଟିଯିବ, ଯଦି ରାମ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖେ, ଯିଏ ଯୁବ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଅଳଙ୍କୃତ, ମୁଁ ପୁଣି ତାଙ୍କୁ ନୂତନ ଭାବେ ଦେଖି ଯୌବନର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିପାରେ; ବର୍ଷା ଦାତା ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ରାମ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବେ, ମୁଁ କେହି ବଞ୍ଚିପାରିବେ ବୋଲି କଳ୍ପନା କରିପାରୁନି—ଏହି ମୋ ଦୃଢ଼ ଧାରଣା। ତୁମେ ଯେଉଁଠି ନାଶ ଚାହୁଁଛ, ଶତୃଭାବ ପୋଷିଛ, ଶତୃ ରୂପେ ଘରେ ରଖିଛି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିଲି। ହାୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବହୁଦିନ ଧରି ବୋକା ଭାବେ ହୃଦୟରେ ଧରିଥିଲି, ଏବେ ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ବିଷରେ ମୁଁ ଦଗ୍ଧ ହେଲି। ମୁଁ, ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ବରତ ଏବଂ ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; ସହର, ରାଜ୍ୟ, ଆମ ପରିବାରକୁ ନଶ୍ଟ କର, ଆମ ଶତୃମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଅ। ତୁମେ ଯେଉଁଠି ନିଷ୍ଠୁର ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛ, ଏମିତି କଠୋର କଥା କିପରି କହୁଛ? ତୁମ ମୁଁହରୁ ଏପରି ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଲେ, କିପରି ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗି ଝରିପଡ଼ୁନାହିଁ? ରାମ କେବେ ଏକ ମଧୁର ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ କହିନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଭାଷା କହିବା ଜଣା ନାହିଁ। ଏପରି ଗୁଣବାନ ଏବଂ ସଦା ପ୍ରଶଂସିତ ରାମ ଉପରେ କିପରି ତୁମେ ଅପରାଧ ଲଗାଉଛ? ପୃଥିବୀ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼, ଜଳିଯାଉ, ଅନେକଥର ନଶ୍ଟ ହେଉ—ତଥାପି ମୁଁ ତୁମ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ, ହେ କେକୟ ରାଜଙ୍କ ଧୂଳି, ଯାହା ମୋର କ୍ଷତି କରୁଛ। ତୁମେ ଯେଉଁଠି ରେଜର ଭଳି କଠୋର କଥା କହ, ମିଥ୍ୟାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କର, ମନ ଦୁଷିତ, ନିଜ ପରିବାରକୁ ନଶ୍ଟ କର—ମୁଁ ଏମିତି ଅପ୍ରିୟ ଏବଂ ହୃଦୟ ଦାହ କରୁଥିବା ତୁମ ସହ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ। ମୋ ଜୀବନ ରହିନାହିଁ—ତେବେ ଆନନ୍ଦ କେଉଁଠୁ? ପୁଅ ବିନା, ନିଜ ପୁଅକୁ ଆତ୍ମାର ଭଳି ଭଲପାଏଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ସୁଖ ରହିଛି? ହେ ମହିଳା, ମୋତେ ଏହି ହାନି କରନାହିଁ—ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି, ଦୟା କର। ସେ ଭୂପତି, ମନ ଭାଙ୍ଗି ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲେ, ନାରୀର ଅତିଶୟ ଜୋର ଦେଖି, ରାଣୀଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଆଘାତ ପାଇଥିବା ମଣିଷ ଭୂମିରେ ଡହ଼େ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଏକ ଅନୁଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୋଇଥିଲେ, ଯେପରି ଯୟାତି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସେ ନିର୍ଭୟ, କିନ୍ତୁ ବିପଦ ଦେଖୁଥିବା, ଯାହାର ଇଚ୍ଛା କେବଳ କ୍ଷତି ଆଣିଥିଲା, ସେ ନାରୀ ପୁଣି ଏହି ଚାହିଦା ଦାବି କଲେ। “ହେ ରାଜା, ତୁମେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଏବଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ବୋଲି ଗର୍ବ କର, ତେବେ ମୋ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାକୁ ଦ୍ୱିଧା କାହିଁକି?” କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥାରେ ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଦୁଃଖ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚୁପ୍ ରହି, ପରେ ଭ୍ରମିତ ଭାବେ କହିଲେ, “ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି ଏବଂ ରାମ ବନକୁ ଚାଲିଯିବେ, ତେବେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ଖୁସି ହେଉ, ମୋ ଶତୃମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେବତାମାନେ ରାମ ପାଇଁ ନିନ୍ଦା କରିବେ—ମୁଁ କିପରି ସହିବି, ହାୟ! କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ଯଦି ମୁଁ ରାମକୁ ବନବାସକୁ ପଠାଏ, ଏହା ଠିକ୍ କହିଲି, ତେବେ ଏହି ସତ୍ୟ ମିଥ୍ୟା ହେଇଯିବ। ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ, ମୁଁ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରାମକୁ ପୁଅ ଭାବେ ପାଇଲି; ଏହିପରି ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି? ଜଳରଙ୍ଗ ଅଖି, ଶୂର, ପଣ୍ଡିତ, କ୍ରୋଧ ଜୟୀ, କ୍ଷମାଶୀଳ ରାମକୁ ମୁଁ କିପରି ନିଜ ହାତରେ ବନବାସ ଦେଇପାରିବି? କିପରି ମୁଁ ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ, ନୀଳ କମଳ ସମ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମକୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ପଠାଇପାରିବି? ଏପରି ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଏବଂ ସଦା ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ରାମ ଉପରେ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ, ମୁଁ କିପରି ଦେଖିପାରିବି? ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯଦି ତାଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ନ ଦେଇ ହୋଇପାରିଥାନ୍ତା, ତେବେ ମୁଁ ଖୁସି ହେଇଥାନ୍ତି, କାରଣ ରାମ ଦୁଃଖ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମୋ ଉପରେ ବିଶ୍ୱରେ ଅପୂର୍ବ ଅପମାନ ଆସିବ, ମୁଁ ଏଭଳି ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯିବ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଲା; ଚନ୍ଦ୍ରମା ରେଖାରେ ଶୋଭିତ ସେଇ ରାତି ଦୁଃଖିତ ରାଜା ପାଇଁ ବିତିଗଲା। ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ସେଇ ରାତି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା। “ଦୟା କର, ହେ ସୁମୃଦୁଳା; ମୁଁ ହାତ ଜୋଡି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି।