ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ଭରିଥିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୁଁ, ଆମ ତିନି ପୁଅ ସହିତ ନରକକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ, କୈକେୟୀ, ତୁମେ ସুখୀ ହେବ। ଆମେ ଏବଂ ରାମ କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି, ଏବେ ତୁମେ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜବଂଶକୁ ଶାସନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ଯଦି ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ଭରତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ତେବେ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭରତ ମୋ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ତୁମେ ଏବେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ଏକ ବିଧବା ଭଳି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବା। ରାଜପୁତ୍ରୀ, ତୁମେ ମୋ ଘରେ ଭାଗ୍ୟରେ ବସିଛ; ଏବେ ସାର୍ବଜନୀନ ଅପମାନ ଓ ନିଜର ଅବମାନ ନିଶ୍ଚିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଭାବେ ଦେଖିବେ। ମୋ ପୁଅ ରାମ, ଯେଉଁ ଦିନେ ରଥ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାରେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିବେ? ଖାଇବାବେଳେ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଚେନ୍ଦି ଅଳଙ୍କୃତ ରାନ୍ଧୁଆ ମନୋହର ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରଗାମୀ ଥିଲି। ଏବେ ମୋ ପୁଅ କିପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତ୍ତ ଓ କଟୁ ଜଙ୍ଗଲ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବେ? ଯେଉଁ ଦିନେ ଶ୍ରୀମୟ ପୋଶାକ ଓ ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ରାମ କିପରି ଏବେ ଚାଳ ଚାମର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିବେ? ଏହି କଠୋର କଥା କିଏ କହିଛି—ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟଗମନ ଓ ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ? ନାରୀମାନେ ଏଭଳି ଚତୁର ଓ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଲିପ୍ତ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ନୁହେଁ, କେବଳ ଭରତଙ୍କ ମାତା ଦେଖି କହୁଛି। ତୁମେ ନିର୍ଦୟ ଓ ଅମୂଳ୍ୟ ଲାଭରେ ଲିପ୍ତ, ମୋ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଆସିଛ; ମୋତେ କି ଅପରାଧ ଦେଖିଲା, କି ରାମଙ୍କୁ, ଯେଉଁ ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ କାମ କରେ? ମାନ୍ୟ ମାନ୍ୟ ପିତା ପୁଅକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇପାରନ୍ତି, ଜୀବନସାଥୀ ସାଥୀକୁ, ଯଦିଓ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ବନ୍ଧା; ତଥାପି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ହେବ ଯେତେବେଳେ ରାମ ଦୁଃଖରେ ତଳିବ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି, ଯେଉଁ ଦିନେ ଦେବତା ସମ କୁମାର, ମୋତେ ନବୀନ ଭାବେ ଦେଖି ଏବଂ ଯୁବା ହେବାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ହେଇପାରେ, ବର୍ଷା ଦେବୀ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ହେଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବିପାରିବି ନାହିଁ କିଏ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବ—ଏହି ମୋ ନିଶ୍ଚିତ ମନ୍ତବ୍ୟ। ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶ ଚାହୁଁଛ, ଶତ୍ରୁ ଓ ଶତ୍ରୁ ରୂପେ ଘରେ ବସିଛ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ମନ୍ତନ କରିଛି, ଏବେ ମୋ ଅବିବେକରେ ମୁଁ ତୁମ ବିଷରେ ଦୁଃଖ ପାଇଛି। ମୁଁ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୂରେ ଥିଲେ, ଭରତ ଏବଂ ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; ନଗର, ରାଜ୍ୟ ଓ ଆମ ବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କର, ଆମ ଶତ୍ରୁମାନେ ଏବଂ ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ ଖୁସି ହେବେ। ତୁମେ ନିର୍ଦୟ ଓ ଦୁଃଖ ଦେବାରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ, ଆଜି ଏଭଳି କଠୋର କଥା କହୁଛ; ଏଭଳି କଥା କହିବାରେ ତୁମ ଦାନ୍ତ କିପରି ଝଡ଼ି ଭୁଇଁ ପଡ଼ି ଭାଗିଯିବ ନାହିଁ? ରାମ କେବେ କଠୋର କଥା କହିନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିବା ଜଣା ନାହିଁ; ତେବେ ରାମଙ୍କ ଦୋଷ କିପରି ଦେଖିଲା, ଯେଉଁ ସଦା ମଧୁର କଥା କହିଥିବା ଓ ଗୁଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ? ଭୂମି ଭାଗିଯିଉ, ଜଳିଯିଉ, ନଷ୍ଟ ହେଉ, ହଜିଯିଉ ହଜାର ଥର—ମୁଁ ତୁମ ଭୟଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି ନାହିଁ, କେକୟ ରାଜାର ଧୂଳି, ଯେଉଁ ମୋତେ କ୍ଷତି ଦେଉଛି। ତୁମେ ଯେଉଁ କଥା କରୁଛ, ସେ କଠୋର ରେଜର ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ମିଥ୍ୟାରେ ଆନନ୍ଦ, ମନ ଦୁଷ୍ଟ, ନିଜ ବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିବା; ଏଭଳି ଅପ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ଜଳାଇଦେବା ଘୃଣିତ ଜନ ସହିତ ମୁଁ ରହିପାରିବି ନାହିଁ। ମୋତେ ଜୀବନ ନାହିଁ—ତେବେ ମୋତେ କିପରି ଖୁସି ମିଳିବ? ପୁଅ ବିନା ନିଜ ପୁଅକୁ ଏକାପାଇଁ ଭଲପାଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ କିପରି ଆନନ୍ଦ ରହିପାରେ? ମହିଳା, ମୋତେ ଏହି ଦୁଃଖ ଦିଅନି—ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ଛୁଇଁଛି, ଦୟା କର। ସେ ଭୂମିପତି, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ, ମନରେ ସ୍ତ୍ରୀର ଦୁଃଖ ଶକ୍ତିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ରାଣୀର ପାଦକୁ ଶରଣ ନେଲେ, ଏକ ଦୁଃଖିତ ମଣିଷ ଭଳି ଭୁଇଁ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଶୁଣ। ଦଶରଥ ରାଜା, ଏକ ଅନୁଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ମହାପୁରୁଷ ଯୟାତି ତାଙ୍କ ଉପାଧି ଶେଷ ହେବାରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତଳିବା ଭଳି ଭୁଇଁ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସେ ନିର୍ଭୟ ଅପରାଧିନୀ ନାରୀ, ଯାହା ଚାହିଁଥିଲେ କେବଳ ଅନିଷ୍ଟ, ପୁନି ଏକଥି ସେଉଁ ମାଗିଥିଲେ। "ତୁମେ ଦାବି କରୁଛ, ରାଜା, ଯେ ତୁମେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ନିଶ୍ଚୟବାନ୍ତ, ତେବେ କିପରି ଏହି ଦାନ ଦେବାରେ ଅସ୍ଥିର?" କୈକେୟୀ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଓ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କିଛି ବେଳ ପରେ କଥା କହିଲେ। "ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ଅପାତ୍ର, ତୁମେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ଖୁସି ହେବା, ମୋ ଶତ୍ରୁମାନେ ନଶ୍ଟ କରିବା।" "ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ଅପମାନ ସହିବି ରାମ ପାଇଁ—ମୁଁ କିପରି ସହିପାରିବି?" "ଯଦି ମୁଁ କୈକେୟୀ ପ୍ରିତିରେ ରାମକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଏ, ଏହି କଥା ସତ୍ୟ କହିଲେ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଇଯିବ।" "ମହା ପ୍ରୟାସରେ, ମୁଁ ନିର୍ସନ୍ତାନ ଥିଲି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ରାମକୁ ପୁଅ ଭଳି ହାସଲ କରିଛି; ତେବେ କିପରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି?" "ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ, ଶୂର, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, କ୍ରୋଧ ଜିତ, କ୍ଷମାପରାୟଣ, ସେକୁ କିପରି ମୁଁ ନିଜ ହାତେ ନିକାଳିପାରିବି?" "ପ୍ରିୟ, ନୀଳ ପଦ୍ମ ସମ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମକୁ କିପରି ମୁଁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଏ?" "ଶାନ୍ତ ଓ ଦୁଃଖ ଅଯୋଗ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ମୁଁ କିପରି ସହିପାରିବି?" "ଯଦି ଏହି ବଦଳ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ନାହିଁ ଘଟିପାରେ, ତେବେ ମୁଁ ଖୁସି ହେବି, କାରଣ ରାମ ଦୁଃଖର ଅଯୋଗ୍ୟ।" "ନିଶ୍ଚୟ, ଅପୂର୍ବ ଅପମାନ ମୋତେ ହେବ, ମୁଁ ଏଭଳି କାନ୍ଦୁଛି, ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ।" ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଲା; ଚନ୍ଦ୍ର ଦିଶା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ସେ ରାତି ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥ ପାଇଁ କେଉଁ ଭଳି ଗଲା। ଦୁଃଖରେ ହାହାକାର କରୁଥିବା ଦଶରଥ ପାଇଁ ସେ ରାତି କେବେ ଶେଷ ହେଲା ନାହିଁ, ସେ ଅବିରାମ ଶୋକ କରୁଥିଲେ।