କୌଶଳ୍ୟା ଯଦି ମୋତେ ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ, ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ସହିତ, ତାଙ୍କ ଅତି ଦୁଃଖରେ ସହି ପାରିବେନାହିଁ ଓ ଛାଡ଼ିଦେଇଦେଇଛନ୍ତି, ତେବେ ରାଜମାତା କୈକେୟୀ, ତିନି ମା’ ପୁଅମାନେ ଗହେନାକୁ ପଡ଼ି ମୁଁ ଏକାକି ତାଙ୍କ ସହ ଯିବି। କୈକେୟୀ, ତୁମେ କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୋତେ ଏବଂ ଆମେ ତିନି ପୁଅମାନେ ସହିତ ନରକକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ତୁମେ ଖୁସି ହେବ। ମୁଁ ଏବଂ ରାମ ଛାଡ଼ିଦିଆଯିବା ପରେ, ସଦା ସମ୍ମାନିତ ଓ ଅଚଳ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ ଏବେ ଅସ୍ଥିର ହେଇଯିବ, ତଥାପି ତୁମେ ଏହାକୁ ଶାସନ କରିବ। ଏହି ନିର୍ବାସନ ଯଦି ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ, ତେବେ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭରତ ମୋ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିନପାରୁନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି ଓ ରାମ ଅଟବୀକୁ ଯାଇଯିବେ, ତୁମେ ଏବେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ବିଧବା ଭାବରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ। ମୋ ଘରେ ତୁମେ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ରହିଛ, ଏହି ଜଗତରେ ମୋ ଅପମାନ ନିଶ୍ଚିତ, ଏବଂ ମୋ ନିନ୍ଦା ହେବ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋତେ ଦୁର୍ଜନ ଭାବରେ ଦେଖିବେ। ମୋ ପୁଅ ରାମ, ଯିଏ ଚମତ୍କାର ରଥ, ଗଜ ଓ ଅଶ୍ୱ ଉପରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ, ଏବେ କିପରି ଏହି ବିପୁଳ ଅଟବୀରେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିବେ? ଖାଦ୍ୟ ସମୟରେ ଅଳଙ୍କୃତ ରନ୍ଧନ କର୍ମୀମାନେ ମୋର ଆଗରେ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ରସନା ଉତ୍ତେଜକ ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ। ଏବେ ମୋ ପୁଅ କିପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତ୍ତ, ଖଟା ଅଟବୀଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ? ଯିଏ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ଭାଲ୍ଲକ ଚୀର ପିନ୍ଧିବେ? ଏହି ଦୟାହୀନ ଶବ୍ଦ କିଏ କହିଛି—ରାମଙ୍କୁ ଅଟବୀକୁ ପଠାଇବା ଓ ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ? ମହିଳାମାନେ ଚତୁର, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି; ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ କଥା କୁହେନି, କେବଳ ଭରତଙ୍କ ମା’ ପାଇଁ। ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର, ନିର୍ଥକ ଲାଭ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା, ମୋ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଏଠାରେ ରହିଛ; ମୋ ଅଥବା ନିଜ ଉପକାର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ କ’ଣ ଅପ୍ରିୟ ଦେଖିଲୁ? ପିତା ପୁଅକୁ, ଜୀବନ ସାଥୀ ସ୍ୱାମୀକୁ ଛାଡ଼ିପାରନ୍ତି, ଯଦିଓ ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଅଛି; ଏହି ଜଗତ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି ଅସ୍ଥିର ହେଇଯିବ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋ ପୁଅରୁପେ ଦେବତା ସମ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖେ, ମୋ ମନେ ନୂତନ ଆନନ୍ଦ ଆସେ, ଯେପରି ମୁଁ ପୁଣି ଯୁବକ ହେଉଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଇପାରେ; ବର୍ଷାଦାତା ନଥିଲେ ବର୍ଷା ହେଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରୁ ରାମ ଚାଲିଯାଉଥିବା ଦେଖି, କେହି କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବେ, ମୋର ଏହି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ। ତୁମେ ନିଃଶଙ୍କ, ଶତ୍ରୁ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶତ୍ରୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଘରେ ମୃତ୍ୟୁ ସମ ଗୋପନ କରିଥିଲି। ହା, ମୁଁ ତୁମକୁ ବୋଉ ସାପ ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିଲି, ଏବଂ ଏବେ ମୋର ମୂର୍ଖତାରେ ତୁମର ବିଷ ମୋତେ ଦଳିଦେଲା। ମୁଁ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଭରତ ତୁମ ସହ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁ; ଏହି ନଗର, ରାଜ୍ୟ, ବଂଶ ଧ୍ୱଂସ କର ଏବଂ ମୋ ଓ ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ ଖୁସି ହେଉ। ତୁମ ଦୟାହୀନ ଚରିତ୍ର ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦେବାରେ ଦକ୍ଷ; ଏପରି କଠୋର କଥା କହୁଛ, କିଏ ତୁମ ଦାନ୍ତ ଏଉଁ କଥା କହି ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ି ଗଲାନାହିଁ? ରାମ କେବେ କଠୋର କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିବା ଆସେନାହିଁ; ସେ ସଦା ମୃଦୁ କଥା କହି, ଗୁଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଧରା ଭାସିଯାଉ, ଜଳିଯାଉ, ନଷ୍ଟ ହେଉ, ହଜିଯାଉ ହଜାର ଥର—ତୁମ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ, କେକୟ ରାଜାଙ୍କ ଧୂଳି ତୁମେ। ତୁମ କଥା ଚିରକାଳ ରେଜର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତୁମେ ମିଥ୍ୟା ଭୋଗ କର, ତୁମ ମନ ଦୁଷିତ, ନିଜ ବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ କର; ଏପରି ଅପ୍ରିୟ ଓ ମୋ ହୃଦୟ ଜଳାଇଦେଉଥିବା ତୁମ ସହିତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ। ମୋ ଜୀବନ ରହିନାହିଁ—କିପରି ଆନନ୍ଦ ରହିପାରିବି? ଯିଏ ନିଜ ପୁଅକୁ ନିଜ ପରି ଭଲପାଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଅ ଛାଡ଼ି ଆନନ୍ଦ କେଉଁଠି? ହେ ଦେବୀ, ମୋତେ ଏହି ହାନି କରନାହାଁ—ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି, ଦୟା କର। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ଭୂମିପତି ଦଶରଥଙ୍କୁ ନାରୀର ଅତିଶୟ ଶକ୍ତି ହୃଦୟରେ ପକାଇଦେଲା; ସେ ରାନୀଙ୍କ ପାଦରେ ଲୁଚିପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକ ଚାଲିଯାଏ। ଏଉଁପରେ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସେଠି ଦଶରଥ ମହାରାଜ ତଳେ ପଡ଼ି ଦୁଃଖରେ ଅନୁଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ଯେପରି ଯୟାତି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ହେଲେ। ସେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଦେଖୁଥିବା, ଯାହା ଇଚ୍ଛା କେବଳ ହାନି ଆଣିଥିଲା, ସେ ନାରୀ ପୁଣି ସେଇ ଦାୟିତ୍ୱ ଦାବି କଲେ। କୈକେୟୀ କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟଳ—ତେବେ ମୋ ଦାନା ଦେବାରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ କାହିଁକି?" ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅଭିଭୂତ, କିଛି ସମୟ ଶାନ୍ତ ରହି, ମନେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବି ଓ ରାମ ଅଟବୀକୁ ଯିବେ, ଅପରାଧିନୀ, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ଖୁସି ହୁଅ।" "ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିନ୍ଦା ସହିବାକୁ ପଡ଼ିବ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ—ମୁଁ କିପରି ସହିପାରିବି? ଯଦି କୈକେୟୀ ପ୍ରେମରେ ରାମଙ୍କୁ ଅଟବୀକୁ ପଠାଏ, ମୁଁ ତାହାକୁ ସତ୍ୟ କହିଲି, ତେବେ ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଇଯିବ।" "ବଡ଼ ପ୍ରୟାସରେ, ମୁଁ ନିରସନ୍ତାନ ଥିଲି, ସେଇ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମଙ୍କୁ ପୁଅ ଭାବେ ପାଇଥିଲି; ଏବେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେବି? କିପରି ମୁଁ ନିଜ ହାତରେ ରାମଙ୍କୁ, ଯିଏ କମଳନୟନ, ଶୂର, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, କ୍ରୋଧ ଜୟୀ, ଛମାରେ ନିଷ୍ଠା, ତାଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେବି? କିପରି ମୁଁ ଏତେ ମଧୁର, ନୀଳ କମଳ ସମ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡକ ଅଟବୀକୁ ପଠାଇପାରିବି?" "କିପରି ମୁଁ ଦେଖିପାରିବି ଯେ କଷ୍ଟ ଏସିଛି ଶାନ୍ତିରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଦୁଃଖଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ ଏମିତି ରାମଙ୍କ ଉପରେ? ଯଦି ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇନଥାନ୍ତା, ତେବେ ମୁଁ ଖୁସି ହେଉଥାନ୍ତି, କାରଣ ରାମ ଦୁଃଖ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ।" "ନିଶ୍ଚୟ, ଏପରି ଅପରିମିତ ଅପମାନ ମୋ ଉପରେ ପଡ଼ିବ, ମୁଁ ଏଭଳି କ୍ଷୁଭିତ ମନରେ ବିଲାପ କରୁଛି।