ଦଶରଥ ରାଜା ଏହି ସମୟରେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, "ମୁଁ ତ ଏକ ସାଧାରଣ ଶିଶୁ ଭଳି ହୋଇଗଲି, ଆଗୁଆ ଚାହିଦାରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟାର୍ଥ ଆଶାରେ ଆବଦ୍ଧ। କେବଳ ଏକ ଜନନୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଜଙ୍ଗଳକୁ ପଠାଇବି। ବେଦ ଶିକ୍ଷା, ଶିଷ୍ୟତ୍ୱ ଅନୁଶାସନ ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଠ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ରାମ ଏତେ ସୁସଂସ୍କୃତ, ସେ ଆନନ୍ଦ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ିବ।" "ମୋର ପୁଅ ରାମ କେବେ ମୋତେ ଦ୍ୱିତୀୟ କଥା ଉତ୍ତର ଦେବେ ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଆଦେଶ ଦେଉଛି, ସେ କେବଳ 'ଠିକ ଅଛି' ବୋଲି କହିବ। ଯଦି ରାଘବ ମୋ ଇଚ୍ଛା ବିରୋଧରେ କିଛି କରିଥାନ୍ତା, ତାହା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତା, କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅ ଏପରି କେବେ କରିବ ନାହିଁ।" "ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଜଙ୍ଗଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ମୋତେ ଦୋଷ ଦେବେ; ମୃତ୍ୟୁ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ନେଇଯିବ। ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି, ରାମ ଜଙ୍ଗଳକୁ ଯିବେ, ମୋର ପ୍ରିୟ ଲୋକ ରହିବେ—ତାପରେ ତୁମେ କଣ ପାପ କରିବୁ?" "ଯଦି କୌସଲ୍ୟା ମୋତେ, ରାମକୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ, ମୋ ସହିତ ଏକା ଚଲିଯିବେ। କୌସଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଏବଂ ମୁଁ—ମୋର ତିନି ପୁଅ ସହିତ—ନରକକୁ ଗଲେ, କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଆନନ୍ଦରେ ରହିବୁ।" "ମୁଁ ଏବଂ ରାମକୁ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଏବେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶାଶନ କରିବୁ, ଯେଉଁ ବଂଶ ସଦା ସମ୍ମାନିତ ଏବଂ ଅଚଳ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ବିକ୍ଷୋଭ ହୋଇଯାଇଛି।" "ଯଦି ଏହି ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ଭରତଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗିଥାଏ, ତେବେ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭରତ ମୋର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ ନାହିଁ।" "ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି, ରାମ ଜଙ୍ଗଳକୁ ଯିବେ, ତୁମେ ଏବେ ଏକା ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜ୍ୟ ଶାଶନ କରିବା, ତୁମର ପୁଅ ସହିତ।" "ତୁମେ ରାଜପୁତ୍ରୀ ଭାବରେ ମୋ ଘରେ ବାସ କରୁଛ; ମୋର ବିଶ୍ୱରେ ଅପମାନ ନିଶ୍ଚିତ, ମୋର ଅପମାନ ସମସ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସାରିତ ହେବ; ମୁଁ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ଭଳି ତିରସ୍କୃତ ହେବି।" "ମୋର ପୁଅ ରାମ, ଯେଉଁ ଚାରି ଚକ୍ର ରଥ, ହାତୀ ଏବଂ ଘୋଡାରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଳରେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିବେ?" "ଖାଇବାବେଳେ, କୁକ୍ସ ଲୋକ ଯେଉଁ ମନୋହର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଯାଇଥିଲି।" "ମୋର ପୁଅ ଏବେ କିପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତ, ଖଟା ଜଙ୍ଗଳ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବେ?" "ଯେଉଁ ରାମ ମନୋହର ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ଏବେ କିପରି ଚର୍ମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବେ?" "କିଏ ଏପରି କ୍ରୂର କଥା କହିଛି—ରାମଙ୍କ ଜଙ୍ଗଳ ଯାତ୍ରା ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ?" "ନାରୀମାନେ ଚଲାକ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଲିପ୍ତ; ମୁଁ ସମସ୍ତ ନାରୀକୁ କହୁନାହିଁ, କେବଳ ଭରତଙ୍କ ମାତାକୁ।" "ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର ଏବଂ ଅର୍ଥହୀନ ଲାଭ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ; କିପରି ଅପରାଧ ଦେଖିଲା ମୋରେ କିମ୍ବା ରାମରେ, ଯେଉଁ ତୁମର ଉପକାର କରିଛି?" "ପିତାମାନେ ପୁଅମାନେକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇପାରନ୍ତି, ଜନନୀମାନେ ପତିକୁ; ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯିବ।" "କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋର ପୁଅକୁ ଦେଖିବି, ଯେଉଁ ଦେବତା ଭଳି ଶୋଭିତ, ମୁଁ ନୂତନ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବି, ଏବଂ ମୋର ଯୁବାବସ୍ଥା ଫେରିଯିବ।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିଲେ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରେ, ବୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନଥିଲେ ବୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ରାମକୁ ଏଠାରୁ ଯିବା ଦେଖି, ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ—ଏହା ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ।" "ତୁମେ ଯେଉଁ କ୍ଷୟ ଚାହୁଛ, ଶତ୍ରୁ ଏବଂ ଶତ୍ରୁର ଅବତାର, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ ଘରେ ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ରଖିଛି। ଅଫସୋସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନେକ ଦିନ ମୋର ହୃଦୟରେ ଅସ୍ତ୍ର ଭଳି ଧାରଣ କରିଛି, ଏବଂ ଏବେ ମୋର ଅବିବେକରେ ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହେଇଛି।" "ମୁଁ, ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ଭରତ ତୁମ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ଶାଶନ କରୁ; ଏହି ନଗର, ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଆମ ପରିବାରକୁ ନଷ୍ଟ କର, ଆମ ଶତ୍ରୁମାନେ ଏବଂ ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉ।" "ତୁମ ଆଚରଣ କ୍ରୂର ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା, ଆଜି ତୁମେ ଏପରି କଠୋର କଥା କହୁଛ; କିପରି ତୁମର ଦାନ୍ତ ଚୁଇଁ ଭାଙ୍ଗି ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଇନଥିଲା?" "ରାମ କେବେ କଠୋର କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିନଥିଲେ, କିମ୍ବା କ୍ରୂର କଥା କହିବା ଜାଣିନଥିଲେ; ତେବେ ତୁମେ କିପରି ରାମର ଦୋଷ ଦେଖୁଛ, ଯେଉଁ ସଦା ମନୋହର କଥା କହିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଗୁଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ?" "ପୃଥିବୀ ଭାଙ୍ଗି ଯାଉ, ଜଳିଯାଉ, ନଷ୍ଟ ହେଉ, ହଜାର ଥର ଭାଙ୍ଗିଯାଉ—ମୁଁ ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ଆଦେଶ ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ, କେକୟ ରାଜାର ଧୂଳି, ଯେଉଁ ମୋତେ ହାନି କରିଛି।" "ତୁମ ଶବ୍ଦ ସଦା ରେଜର ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତୁମେ ମିଥ୍ୟାରେ ଆନନ୍ଦିତ, ତୁମ ମନ ଦୁଷ୍ଟ, ତୁମେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ନଷ୍ଟ କରିଛ; ମୁଁ ଏପରି ଅନାକର୍ଷକ ଏବଂ ହୃଦୟ ଜଳାଇବା ଲୋକ ସହିତ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।" "ମୋତେ ଜୀବନ ରହିନାହିଁ—କିପରି ଆନନ୍ଦ ରହିପାରିବି? ପୁଅ ବିନା, ଯେଉଁ ଜନ ପୁଅକୁ ନିଜ ପରି ଭଲପାଇଥାଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଆନନ୍ଦ? ମହିଳା, ମୋତେ ଏହି ହାନି କରିନଥିବା; ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି, ଦୟା କର।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ଭୂମିପତି, ନାରୀର ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିରେ ହୃଦୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଇ, ରାଣୀଙ୍କ ପାଦ ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେଉଁ ଭଳି ଆହତ ଲୋକ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଏହା ପରେ, ଏହି ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଦଶରଥ ରାଜା, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯୟାତି ତାଙ୍କ ଆର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେବା ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଖସିଗଲା ଭଳି, ଅସୁଯୋଗ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସେଇ ନାରୀ, ଭୟହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବିପଦ ଦେଖି, ଯାହା ଇଚ୍ଛା କେବଳ ହାନି ଆଣିଥିଲା, ପୁଣି ଏକଥିକୁ ଦାବି କଲେ—ସେଇ ଦାୟିତ୍ୱ ଯାହା ସେ ଚାହିଁଥିଲେ। "ତୁମେ ଗର୍ବ କରୁଛ, ରାଜା, ଯେଉଁ ତୁମେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଏବଂ ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ତେବେ କିପରି ଏହି ବର ଦେବାରେ ଅଂକୁଚିତ ହେଉଛ?" କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି ଉପାଲମ୍ବ ଶୁଣି, ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।