ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି, ହେ ପାପିଷ୍ଠିନୀ, ତୁମେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିଛ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଏମିତି ଯେମିତି ଅଜ୍ଞାନରେ ଦୌର୍ବଳ୍ୟରେ ରସି ଉଠାଯିବା ଏକ ସର୍ପ ବୋଲି ଭାବି ଲୋକ ତାହାକୁ ଧରିନେଇଥାଏ। ତୁମ ସଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିଲି, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲି—ଏହା ସେହି ପିଲାଟିଏ ପରି, ଯିଏ ଏକା ଏକା ଥିବାବେଳେ କଳା ସର୍ପକୁ ହାତ ଦେଇ ଛୁଏ। ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ଜଗତର ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଅପବାଦ ଦେବାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ରଖନ୍ତି, କାରଣ ମୋର ପାପରେ, ସେ ମହାତ୍ମା ପୁଅ ତାଙ୍କର ବାପାଁକୁ ହରାଇଛନ୍ତି। ଏହି ଦଶରଥ ନିଜେ ଅପରିପକ୍କ ଓ ଅଭିଲାଷାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ କେବଳ ଜଣେ ମହିଳା ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବେ। ଯିଏ ବେଦ, ଶିଷ୍ୟବୃତ୍ତି ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷାରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ, ସେ ଆନନ୍ଦର ସମୟରେ ବି ମହାକ୍ଷତି ସହିବେ। ମୋ ପୁଅ କେବେ ମୋତେ ଦ୍ୱିତୀୟ କଥା ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ଯେତେବେଳେ ମୁଁ କହିବି, "ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଅ," ସେ କେବଳ "ଠିକ୍ ଅଛି" ବୋଲି କହିବ। ଯଦି ରାଘବ ମୋ ଇଚ୍ଛା ବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ସେ ଖୁସି ଦେଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପିଲା ଏହିପରି କେବେ କରିବ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ମୋତେ ଅପବାଦ ଦେବେ; ଅସହ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ଆସି ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ନେଇଯିବ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମରିଯିବି ଓ ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ମୋ ପ୍ରିୟ ଲୋକମାନେ ରହିଥିବାବେଳେ, ତୁମେ କଣ ଅନ୍ୟ ପାପ କରିପାରିବ? ଯଦି କୌଶଲ୍ୟା ମୋତେ, ରାମ ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେନି, ତେବେ ସେ ରାଣୀ ମୋ ପଛରେ ଏକା ଯିବେ। କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୋତେ ଏବଂ ଆମ ତିନି ପୁଅକୁ ନରକକୁ ଢେଲି, ତୁମେ, କୈକେୟୀ, ଖୁସି ହେବ। ମୋ ଓ ରାମକୁ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଏବେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜବଂଶକୁ ଶାସନ କରିବ, ଯାହା ସଦା ସମ୍ମାନିତ ଓ ଅଚଳ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ। ଯଦି ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ବର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ, ତେବେ ବର୍ତ୍ତ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୋ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିନାହଁ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମରିଯିବି ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ତୁମେ ଏବେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ବିଧବା ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ। ହେ ରାଜକୁମାରୀ, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ମୋ ଘରେ ବସିଛ; ଏବେ ମୋର ଲଜ୍ଜା ଏବଂ ଅପମାନ ନିଶ୍ଚିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବେ ଅବହେଳିତ ହେବି। ମୋ ପୁଅ ରାମ, ଯିଏ ଶୋଭାମୟ ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଯାଉଥିଲେ, ସେ କିପରି ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ ପଦେପଦେ ଚାଲିବେ? ଖାଦ୍ୟ ସମୟରେ ଅଳଙ୍କୃତ ରାନ୍ଧୁନୀମାନେ ମୋ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ। ସେ ବନଫଳ, ତିତ, ତୀକ୍ତ ଓ କଟୁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ କିପରି ବଞ୍ଚିବେ? ଯିଏ ଶୋଭାମୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ଚିର ପତ୍ରର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବେ? ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦ କେଉଁଠୁ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା—ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟଗମନ ଓ ବର୍ତ୍ତଙ୍କ ଅଭିଷେକ? ନାରୀମାନେ ଧିକ୍କାର, ସେମାନେ ଚତୁର ଓ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଲିନ; ମୁଁ ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କ କଥା କୁହୁନାହିଁ, କେବଳ ବର୍ତ୍ତଙ୍କ ମାଆଙ୍କ କଥା କୁହୁଛି। ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର, ଅର୍ଥହୀନ ଲାଭ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର, ମୋ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ରଖାଯାଇଛ; ମୋ କିମ୍ବା ରାମ, ଯିଏ ସଦା ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ କାମ କରେ, ତାଙ୍କରେ କଣ ଦୋଷ ଦେଖିଲ? ପିତାମାନେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇପାରନ୍ତି, ଜନନୀମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀକୁ, ଯଦିଓ ଗଭୀର ପ୍ରେମ ଅଛି; ଏକଥା ସତ୍ୟ ଯେ, ରାମ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇଯିବ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଖେ—ଯେଉଁଠି ସେ ତରୁଣ ଦେବତା ପରି ଶୋଭିତ—ମୋର ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ମୁଁ ପୁଣି ତରୁଣ ହେବା ପରି ଅନୁଭବ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରେ; ବର୍ଷାଦାତା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ଏଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବିପାରିନି ଯେ କିଏ ବଞ୍ଚିପାରିବ—ଏହି ମୋର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ। ହେ ନାଶ ଚାହୁଁଥିବା, ଶତ୍ରୁ ଓ ଶତ୍ରୁ ବେଶରେ ଥିବା, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ ଘରେ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ରଖିଥିଲି। ହାଏ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ମୋର ଅଂକରେ ସର୍ପ ପରି ଧରିଥିଲି, ଏବଂ ଏବେ ମୋର ମୂର୍ଖତାରେ ତୁମ ଘାତକ ବିଷରେ ଆଘାତ ପାଇଲି। ମୋ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ବର୍ତ୍ତ ତୁମ ସହ ରାଜ୍ୟ କରୁନ୍ତୁ। ଏହି ନଗର, ରାଜ୍ୟ ଓ ଆମ ଜନଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କର, ଏବଂ ମୋ ଶତ୍ରୁ ଓ ତୁମ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଖୁସି ଦିଅ। ତୁମେ ଯେଉଁଠି ନିଷ୍ଠୁର ଚରିତ୍ର ଓ ବିପଦ ଆଣିଥିବା, ଏହି ଦିନ ଏତେ କଠୋର କଥା କହୁଛ। ତୁମ ମୁଁହରୁ ଏହିପରି ଶବ୍ଦ ଉତ୍ସର୍ଗ କରୁଥିବାବେଳେ କାହିଁକି ତୁମ ଦାନ୍ତ ଖସି ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଉନାହିଁ? ରାମ କେବେ କଠୋର କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ ଶବ୍ଦ କହିନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିବା ଆସେ ନାହିଁ। ତେବେ କିପରି ତୁମେ ଏମିତି ଦୋଷ ଦେଉଛ, ଯିଏ ସଦା ମଧୁର ଓ ଗୁଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ? ଭସିଯାଅ, ପୁଡ଼ିଯାଅ, ନଶ୍ଟ ହେଅ, କିମ୍ବା ଭୂମି ହଜାର ଥର ଭାଙ୍ଗିଯାଉ—ତୁମ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆଦେଶ, ହେ କେକୟ ରାଜଙ୍କ ଧୂଳି, ମୁଁ କେବେ ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ। ତୁମେ ଯେଉଁଠି ସଦା କଟୁ ଶବ୍ଦ କହ, ମିଥ୍ୟାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଅ, ଚିତ୍ତ ଦୁଷିତ, ନିଜ ପରିବାର ନଶ୍ଟ କର, ମୁଁ ତୁମ ସହ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ, ଏତେ ଅପ୍ରିୟ ଓ ମୋ ହୃଦୟ ଓ ସମ୍ପର୍କକୁ ପୁଡ଼ାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ମୋର ଜୀବନ ଅଛି ନାହିଁ—ତେବେ ଆନନ୍ଦ କେଉଁଠୁ? ପିଲାମାନେ ପ୍ରତି ଯେଉଁ ମାନେ ନିଜ ପିଲାକୁ ନିଜ ପରି ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ପୁଅ ଛାଡ଼ି ଆନନ୍ଦ କିପରି? ମାତୃ, ମୋତେ ଏହି ଦୁଃଖ ଦିଅନାହଁ—ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ଛୁଁଉଛି, ଦୟା କର। ସେ ଭୂମିପତି, ଏମିତି ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିବା, ଜନାନୀଙ୍କ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରେ ଆବୃତ, ରାଣୀଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ମଣିଷ ଲୁଟିପଡ଼େ। ଏବେ ମହାନ୍ତି ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ କଥା ଶୁଣ।