ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁର୍ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଅତିବେଦନାରେ ମୁଁଡିଗଲା। ସେ କହିଲେ, “ହା, କେଉଁ ଦୁଃଖ, କେଉଁ କଷ୍ଟ! ତୁମର କଥା ଶୁଣି ମୋତେ ଏପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେଉଛି, ଯେ ମୁଁ ଆଗରୁ କିଛି ଅପରାଧ କରିଥାଏ। ଦୀର୍ଘ କାଳ ହେଲା, ହେ ପାପିନୀ, ତୁମେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ଜଣେ ମଣିଷ ଦଉଡିକୁ ସାପ ଭାବି ଧରିବା ପରି। ତୁମ ସଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ଭାବି ରହିଥିଲି, ମୁଁ ବୁଝିପାରିଲି ନାହିଁ ଯେ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛ। ଏପରି ଜଣେ ଶିଶୁ, ଏକା ହୋଇ, କଳା ସାପକୁ ହାତରେ ଛୁଇଁଥିବା ପରି। ନିଶ୍ଚୟ, ଏଇ ଜଗତର ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଅପମାନ କରିବାକୁ ଅଧିକାରୀ, କାରଣ ମୋ ଦୁଷ୍ଟତାର ଦ୍ୱାରା ସେ ମହାତ୍ମା ପୁଅ ପିତାଙ୍କୁ ହରାଇଛି। ଦଶରଥ ନିଶ୍ଚୟ ଶିଶୁ ଭାବରେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଅନୁସୃତ, ଯେ ଜନନୀ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ବନକୁ ପଠାଇବାକୁ ଯାଉଛି। ଯେଉଁ ରାମ ଵେଦ ଶିକ୍ଷା, ଶିଷ୍ୟତା ଶିଳ୍ପ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଶିଳିତ, ସେ ଆନନ୍ଦ ଶମୟରେ ଆଉ ଏକ ମହା କଷ୍ଟ ଅନୁଭବିବେ। ମୋ ପୁଅ ମୋତେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶବ୍ଦ ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ବନକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ, ସେ କେବଳ 'ଠିକ ଅଛି' ଭାବରେ ମନେଇବ। ଯଦି ରାଘବ ବନକୁ ଯିବାକୁ ମୋ ଇଚ୍ଛା ବିରୋଧ କରେ, ତାହା ମୋତେ ପ୍ରିୟ ହେବ, କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅ ଏପରି କରିବ ନାହିଁ। ରାଘବ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବେ; ମୃତ୍ୟୁ ଅସହ୍ୟ ହେଇ ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ନେଇଯିବ। ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଓ ରାମ ବନକୁ ଯିବା ପରେ, ମୋ ପ୍ରିୟ ଲୋକମାନେ ରହିଥିବା ସମୟରେ, କେଉଁ ପାପ କରିବ? ଯଦି କୌଶଳ୍ୟା ମୋତେ ଛାଡି ଦେଉଛି ଓ ରାମ, ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅସହ୍ୟ, ରାଣୀ ଏକା ମୋ ସାଙ୍ଗରେ ଯିବେ। କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୋତେ ଏବଂ ତିନି ପୁଅମାନେ ଉପରେ ତୁମେ ନରକ ପାଠି ଦେଇଛ; କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଖୁସି ହେବ। ମୁଁ ଓ ରାମକୁ ଛାଡି, ତୁମେ ଏବେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଦାଉତ୍ୟ ଶାସନ କରିବ; ଯେଉଁ ଗୋତ୍ର ନିତ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ ଓ ଅଚଳ, ଏବେ ଏହା ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଛି। ଯଦି ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଭାରତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ, ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭାରତ ମୋ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଓ ରାମ ବନକୁ ଯିବା ପରେ, ତୁମେ ଏବେ ଏକା ସାଙ୍ଗରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ। ହେ ରାଜକୁମାରୀ, ତୁମେ ମୋ ଘରେ ଭାଗ୍ୟବଶତା ବସିଛ; ଏହି ଜଗତରେ ମୋ ଅପମାନ ନିଶ୍ଚିତ, ମୋ ଅବମାନ ମଧ୍ୟ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ବୋଲି ନିନ୍ଦା କରିବେ। ମୋ ପୁଅ ରାମ, ଯିଏ ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡା ଦ୍ୱାରା କିପରି ଯାତାୟାତ କରିଥିଲେ, ଏବେ ବନରେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିବାକୁ କିପରି ସହିବେ? ଖାଇବା ସମୟରେ ଚେନ୍ଦନ ଚୁଡ଼ା ଥିବା ରାନ୍ଧାରିମାନେ ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ଥିଲି। ଏବେ ମୋ ପୁଅ କିପରି ବନରେ ଖଟା, ତିତି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଜଙ୍ଗଲ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ? ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ପୋଶାକ ଓ ସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ସେ ରାମ କିପରି ଚାଲ ଚମ୍ର ପିନ୍ଧିବେ? କିଏ ଏପରି ନିର୍ଦୟ କଥା କହିଛି—ରାମଙ୍କ ବନଗମନ ଓ ଭାରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ? ନାରୀମାନେ ଚତୁର ଓ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଲିପ୍ତ; ମୁଁ ସମସ୍ତ ନାରୀ ନୁହେଁ, କେବଳ ଭାରତଙ୍କ ମାତା କଥା କହୁଛି। ତୁମେ ନିର୍ଦୟ ଓ ଅନର୍ଥରେ ଲାଭ ଚାହୁଥିବା, ମୋ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଆସିଛ; ମୋତେ କିମ୍ବା ରାମକୁ, ଯିଏ ତୁମ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, କେଉଁ ଅପ୍ରିୟ ଦେଖିଛ? ପିତାମାନେ ପୁଅକୁ ଛାଡିଦେଇପାରିବେ, ପତ୍ନୀମାନେ ପତିକୁ; ଏହି ଜଗତ ଦୃଢ ମମତାରେ ବନ୍ଧିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିକୃତ ହେଇଯିବ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଖିବା ସମୟରେ, ଯିଏ ଦେବତା ପରି ସଜିଥିବା, ଏଠାକୁ ଆସୁଥିବା, ମୁଁ ନବଜନ୍ମ ଭାବି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ, ଏବଂ ଯୁବା ଭାବରେ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ ହେଇପାରେ, ବର୍ଷାଦେବ ବିନା ବର୍ଷା ହେଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ରାମ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ, ମୁଁ ଭାବିପାରି ନାହିଁ ଯେ କେହି ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବେ। ଏହି ମୋ ନିଶ୍ଚିତ ମତ। ତୁମେ ଯିଏ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶ ଚାହୁଥିବା, ଶତ୍ରୁ ଓ ଶତ୍ରୁ ରୂପେ ଗୁପ୍ତ, ମୁଁ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଘରେ ରଖିଥିଲି। ହା, ମୁଁ ଦୀର୍ଘ କାଳ ତୁମକୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ରଖିଥିଲି, ସାପ ପରି; ଏବେ ମୋ ଅଜ୍ଞାନରେ ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ବିଷରେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି। ମୁଁ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଗଲା ପରେ, ଭାରତ ଏବଂ ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; ଏହି ସହର, ରାଜ୍ୟ, ନିଜ ଗୋତ୍ରକୁ ନଷ୍ଟ କର; ମୋ ଏବଂ ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ ଖୁସି ହେଉ। ତୁମର ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଓ ଦୁଃଖଦାୟି କଥା ଆଜି ବଳପୂର୍ବକ କହୁଛ; ତୁମର ଦାନ୍ତ କିପରି ଚୁଇଁ ଶତ ଖଣ୍ଡ ହେଇପଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ, ଏପରି କଥା କହିବାକୁ? ରାମ କେବେ ଏକ ଅପ୍ରିୟ କିମ୍ବା କଠୋର କଥା କହିନାହିଁ, ସେ ଦୁଷ୍ଟ କଥା କିପରି କହିବା ଜାଣିନାହିଁ; ତେଣୁ ରାମ, ଯିଏ ସଦା ମଧୁର କଥା କହିଥାଏ ଓ ଗୁଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ତାଙ୍କୁ କିପରି ତୁମେ ଦୋଷ ଦେଉଛ? ପୃଥିବୀ ଭାଗିଯାଉ, ଜଳିଯାଉ, ନଷ୍ଟ ହେଉ, କିମ୍ବା ଶତ ଖଣ୍ଡ ହେଉ—ମୁଁ ତୁମର ଭୟଙ୍କର ଆଦେଶ ନିଷ୍ପାଦନ କରିବି ନାହିଁ, ହେ କେକୟ ରାଜାର ଧୂଳି, ଯିଏ ମୋତେ କ୍ଷତି ଦେଉଛ। ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦିଆଯାଇଛ, ତୁମର ମନ ଭ୍ରଷ୍ଟ, ତୁମେ ନିଜ ଗୋତ୍ରକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଛ; ମୁଁ ଏପରି ଅପ୍ରିୟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ମହିଳା ସାଙ୍ଗରେ ରହିପାରିବି ନାହିଁ, ଯିଏ ମୋ ହୃଦୟ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ଜଳାଇବାକୁ ଚାହୁଛ। ମୋତେ ଜୀବନ ନାହିଁ—ତେଣୁ କିପରି ଆନନ୍ଦ ଅଛି? ପୁଅ ବିନା, ଯେଉଁ ନିଜ ପୁଅକୁ ନିଜ ପରି ପ୍ରେମ କରେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ସୁଖ? ହେ ମହିଳା, ଏପରି କଷ୍ଟ ଦିଅନାହିଁ—ମୁଁ ତୁମର ପାଦ ଛୁଉଛି, ଦୟା କର। ଏହି ଭୂମିର ମହାପତି, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ନିଜ ହୃଦୟରେ ନାରୀର ଦୁର୍ବଳତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ; ସେ ରାଣୀଙ୍କ ପାଦ ପାଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଆକ୍ରାନ୍ତ ମଣିଷ ଭୂମିରେ ଲୁହେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।