ଦଶରଥ ଦେଖିଲେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଦିନରେ ନିଜ ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରୁଥିବା ମଦ୍ୟପ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି ନିଜେ ଅପମାନିତ ହେବେ, ଏହି ଜନମରେ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବେ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାରି ଦୁଃଖ ଏବଂ ଦୁଃସ୍ଥିତିରେ ପଡ଼ିଗଲା, କାଇକେୟୀଙ୍କ ଦୁଃଖଦାୟକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ତାଙ୍କୁ ଏମିତି ଲାଗିଲା ଯେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କିଛି ଅପରାଧ କରିଥିଲେ ବୋଲି। ଦଶରଥ କାଇକେୟୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ କହିଲେ, "ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତୁମେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିଛ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏକ ଅପରାଧିନୀ। ଅନ୍ଧାରେ ରସିକୁ ସାପ ଭାବି ଧରିଥିବା ପରି ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ଭରସା କରିଥିଲି।" "ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ଭରସା କରି ତୁମ ସଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅନ୍ଦା ପରି ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିନଥିଲି। ମୁଁ ଏକ ଶିଶୁ ପରି ଏକ କଳା ସାପକୁ ହାତରେ ଧରିଥିଲି।" "ମୋ ଅପରାଧରେ ଏହି ଜଗତ ମୋତେ ଅପମାନ କରିବ, ହେ କାଇକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ମହାତ୍ମା ପୁଅକୁ ତାଙ୍କ ପିତାଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିଦେଲା। ଦଶରଥ ଏଉଁ ପରି ଅପରିପକ୍ୱ ଏବଂ ଚିତ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଭିଲାଷାରେ ଶାସିତ ହେଇଛି, ଯେ ଏକ ନାରୀ ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବ।" "ରାମ ଶାସ୍ତ୍ର, ଶିଷ୍ୟତ୍ୱ ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷାରେ ଶିକ୍ଷିତ ହେଇ ଥିଲେ, ଏବେ ଆନନ୍ଦ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମହା ଦୁଃଖ ସହିବେ। ମୋ ପୁଅ କେବେ ମୋତେ ଦ୍ୱିତୀୟ କଥା କହିବେ ନାହିଁ; ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ, ସେ 'ଠିକ ଅଛି' ବୋଲି କହିବ।" "ରାଘବ ମୋ ଇଚ୍ଛା ବିରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ସେ ଅତି ପ୍ରିୟ ହେବେ, କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅ ଏହା କରିବେ ନାହିଁ।" "ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହେବି; ମୃତ୍ୟୁ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ନେଇଯିବ।" "ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏବଂ ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପରେ, ମୋ ପ୍ରିୟ ଜନମାନେ ରହିବେ, ତୁମେ କଣ ଅପରାଧ କରିବେ?" "କୌଶଳ୍ୟା ମୋତେ ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡି ଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ରାଣୀ ଏକା ମୋ ପଛରେ ଯିବେ।" "ତୁମେ କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଏବଂ ମୋ ଏହି ତିନି ପୁଅଙ୍କୁ ନରକରେ ଠେଲି ଦେଲା, ଏବଂ ତୁମେ କାଇକେୟୀ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଖୁସି ହେବୁ।" "ମୁଁ ଏବଂ ରାମକୁ ଛାଡି, ତୁମେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶକୁ ଶାସନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଯାହା ସଦା ସମ୍ମାନିତ ଏବଂ ଅଟୁଟ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।" "ଯଦି ଏହି ରାମଙ୍କ ନିବାସ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ, ତେବେ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭରତ ମୋ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ ନାହିଁ।" "ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ହେବି ଏବଂ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ତୁମେ ଏବେ ନିଜ ପୁଅ ସହିତ ବିଧବାର ପରି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବା।" "ହେ ରାଜକୁମାରୀ, ତୁମେ ମୋ ଘରରେ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ରହିଛ, ମୋ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଅପମାନ କରିବେ, ମୋ ନିଜ ଲଜ୍ଜା ନିଶ୍ଚିତ; ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ମୋତେ ଅପରାଧୀ ଭାବି ଦେଖିବେ।" "ମୋ ପୁଅ ରାମ ଯେଉଁଥିରେ ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡାରେ ବାରମ୍ବାର ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ଅରଣ୍ୟରେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିବେ?" "ଖାଇବା ବେଳେ ଚାନ୍ଦି ଲଗା ଅଳଙ୍କୃତ ରସୋଇଏ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଜିଆ ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଗରେ ଥିଲି।" "ମୋ ପୁଅ ଏବେ କିପରି ବନର ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଟୁ, ତିତ ବନ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ?" "ସେ ଯେଉଁଥିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓଡ଼ା ଶୂନ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଥିଲେ ଏବଂ ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବେ କିପରି ରାମ ଭୃକ୍ଷ ଚିରା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବେ?" "ଏହି କଠୋର କଥା କେଉଁଠୁ ଆସିଛି—ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବା ଏବଂ ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବା?" "ନାରୀମାନେ ଛଳନାପରା ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଲଗ୍ନ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କୁ କହୁନି, କେବଳ ଭରତଙ୍କ ମାତାକୁ କହୁଛି।" "ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର ଏବଂ ନିର୍ଥକ ଲାଭରେ ଲଗ୍ନ, ମୋ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ରଖାଯାଇଛ; ମୋତେ କିମ୍ବା ରାମଙ୍କୁ, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମ ଉପକାର କରିଛି, କଣ ଅପରାଧ ଦେଖୁଛ?" "ପିତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ଛାଡି ଦେଇପାରିବେ, ଜନାନୀମାନେ ନିଜ ପତିକୁ, ଏହି ଗଭୀର ଆସକ୍ତି ଥିଲା ଉପରେ; ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯିବ।" "କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ପରି ଅଳଙ୍କୃତ, ମୋତେ ନୂତନ ଯୁବକ ପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରେ, ମେଘ ନଥିଲେ ମେଘ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ରାମକୁ ଏଠାରୁ ଯିବା ଦେଖି ମୁଁ କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବି, ଏହା ମୋ ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ।" "ତୁମେ ଅନ୍ତରେ ଶତ୍ରୁ ଏବଂ ବିନାଶ ଚାହୁଁଥିବା, ମୁଁ ମୋ ଘରରେ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ତୁମକୁ ରଖିଥିଲି; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମୋ ଚେଷ୍ଟାରେ ସାପ ପରି ଧରିଥିଲି, ଏବଂ ଏବେ ମୋ ମୂଢ଼ତାରେ ତୁମ ବିଷରେ ମୋତେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଛ।" "ମୁଁ, ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ଭରତ ତୁମ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁ, ସମସ୍ତ ନଗର, ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ନିଜ ପରିବାରକୁ ନଷ୍ଟ କର, ଏବଂ ମୋ ଶତ୍ରୁମାନେ ଏବଂ ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ ଖୁସି ହେବେ।" "ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା, ଆଜି ତୁମେ ଏହି କଠୋର କଥା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କହୁଛ। ତୁମ ଦାନ୍ତ କିପରି ଝରି ଏକ ହଜାର ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇନଥିଲା, ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା କହିବା ପରେ?" "ରାମ କେବେ କଠୋର କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ ଶବ୍ଦ କହିନଥିଲେ, ସେ କେବେ କଠୋର କଥା କହିବା ଜାଣିନଥିଲେ; ତେବେ ତୁମେ କିପରି ରାମଙ୍କ ଦୋଷ ଦେଖୁଛ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ସଦା ମଧୁର କଥା କହିଛି ଏବଂ ଗୁଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ?" "ପୃଥିବୀ ଗୁଡିକୁ ଭାଙ୍ଗି ଯାଉ, ଜଳିଯାଉ, ନଷ୍ଟ ହେଉ, ମୁଁ ତୁମ ଦୁଃଖଦାୟକ ଆଜ୍ଞା କେବେ ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ, ହେ କେକୟ ରାଜାଙ୍କ ଧୂଳି, ଯେଉଁଥିରେ ମୋତେ କ୍ଷତି ଦେଉଛ।" "ତୁମେ ଏବଂ ତୁମ ଶବ୍ଦ ରେଜର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ମିଥ୍ୟାରେ ଆନନ୍ଦିତ, ମନ ଦୁଷ୍ଟ, ନିଜ ପରିବାରକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଛ; ମୁଁ ଏମିତି ଅପ୍ରିୟ ତୁମ ସହିତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମେ ମୋ ହୃଦୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନକୁ ଜଳାଇବାକୁ ଚାହୁଛ।" "ମୋର ଜୀବନ ରହିନି—ମୁଁ କିପରି ଖୁସି ହେବି?