ଦଶରଥ ଦେବୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଆଗ୍ରହ ଶୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିୟୋଗ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ସେ କହିଲେ, "ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବାସ ଦେଖି, ଭାଗ୍ୟବତୀ ଵୈଦେହୀ ମୋ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବେ ଓ ଜୀବନ ଶେଷ କରିଦେବେ । ହିମାଳୟ ପାହାଡରେ ସ୍ୱାମୀ ଛାଡିଦେଇଥିବା କିନ୍ନରୀ ପରି, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଏମିତି ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ । ମୁଁ ଅଧିକ ଦିନ ବଞ୍ଚିବାର ଆଶା ରଖୁନି, ନା ମୈଥିଳୀଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ; ନିଶ୍ଚିତ ତୁମେ ବିଧବା ଭାବେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ । ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ବାହ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଧର୍ମପରାୟଣ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଥା ଅଶୁଚି ମନେ କରେଁ—ସୁନ୍ଦର ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ ମିଶିଥିବା ପାନ ପରି, କିମ୍ବା ମଦ ପିଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି । ତୁମେ ମୋତେ ମିଛ ଶବ୍ଦରେ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥିଲ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଶିକାରୀ ମृଗକୁ ଗୀତ ଦେଇ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ପରି ଥିଲା—ତୁମେ ମୋତେ ବିନଶ୍ଟ କରିଦେଲ । ଏବେ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଅପବିତ୍ର ଭାବେ ଗାଲି ଦେବେ—ମୋ ପୁଅକୁ ବିକ୍ରୟ କରିଥିବା ମଦପାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି । ଆହା, କେତେ ଦୁଃଖ, କେତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଏହି ତୁମ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି! ମୁଁ ଯେଉଁ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲି ତାହାର ଫଳ ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ପାଇଁ ଆସିଛି ବୋଲି ଲାଗୁଛି । ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି, ଏ ଦୁଷ୍ଟେ, ମୁଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲି, ଏକ ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି ଦୌର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଦୌଷରେ ଉଠାଇ ନେଇଥିବା ସର୍ପ ପରି । ତୁମ ସହ ରହି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବିନଥିଲି—ଏକ ଶିଶୁ ଏକ କଳା ସର୍ପକୁ ହାତରେ ଧରି ଖେଳୁଥିବା ଭଳି । ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଦୋଷାରୋପ କରିବେ—ମୋ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମହାତ୍ମା ପୁଅ ପିତା ହୀନ ହେଇଯିବାରୁ । ଦଶରଥ ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବର ଏବଂ ଅନୁରାଗରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଏକ ଜନାନୀ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବେ । ବେଦ, ଶିଷ୍ୟତ୍ୱ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋ ପୁଅ ଆନନ୍ଦ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ସହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବେ । ମୋ ପୁଅ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶବ୍ଦ କହିବାକୁ ଅସମର୍ଥ—ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ, ସେ କେବଳ 'ଠିକ ଅଛି' ବୋଲି କହିଦେବେ । ଯଦି ରାଘବ ମୋ ଇଚ୍ଛା ବିପରୀତ କିଛି କରିଥାନ୍ତେ, ତେବେ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗିଥାନ୍ତା; ହେଲେ ମୋ ପୁଅ ଏହା କରିବେ ନାହିଁ । ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସମସ୍ତେ ମୋତେ ଦୋଷ ଦେବେ; ଅସହ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ଗ୍ରସି, ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଯିବି । ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପରେ, ମୋ ପ୍ରିୟ ଜନମାନେ ରହିଥିବାବେଳେ, ତୁମେ ଆଉ କଣ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିବେ? ଯଦି କୌଶଲ୍ୟା ମୋତେ, ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖ ସହିପାରିନଥିବାରୁ, ସେ ମୋ ପଛରେ ଏକାକି ଯିବେ । କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୋତେ ତାଙ୍କ ତିନିପୁଅ ସହ ନରକକୁ ଠେଲି, କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଖୁସି ହେବ । ମୁଁ ଓ ରାମକୁ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଏତିହାସିକ ଓ ଅଚଳ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ, ଯାହା ଏବେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି । ଯଦି ଏହି ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ପ୍ରିୟ ଲାଗିଥାଏ, ତେବେ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭରତ ମୋ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରୁନାହିଁ । ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଓ ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପରେ, ତୁମେ ବିଧବା ଭାବେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ । ରାଜ୍ୟରେ ତୁମର ବାସ କରାଯିବା ଭାଗ୍ୟର ଫଳ; ମୋ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ମାନ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହେବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ ବୋଲି ଘୃଣା କରିବେ । ମୋ ପୁଅ ରାମ, ଯିଏ ଚମତ୍କାର ରଥ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ ପଦେ ପଦେ ଘୁଞ୍ଚିବେ? ଖାଦ୍ୟ ସମୟରେ ରତ୍ନ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା ରନ୍ନାମାନେ ମୋ ପୂର୍ବରୁ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ; ଏବେ ମୋ ପୁଅ କିପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତ ଓ ଖଟା ଅରଣ୍ୟ ଫଳ ଖାଇ ବଞ୍ଚିବେ? ଯିଏ ଦୀର୍ଘଦିନ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବେ? ଏଠି ଏମିତି କଠୋର କଥା କିଏ କହିଛି—ରାମଙ୍କର ବନଗମନ ଓ ଭରତଙ୍କର ଅଭିଷେକ? ନାରୀମାନେ ଧୋଖାବାଜ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥପର, ମୁଁ ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କୁ ନୁହଁ, କେବଳ ଭରତଙ୍କ ମାତାକୁ କହୁଛି । ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଅର୍ଥହୀନ ଲାଭ ପଛେଇଥିବା, ମୋ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ରଖାଯାଇଛ; ମୋ କିମ୍ବା ତୁମ ପ୍ରତି ଉପକାରୀ ରାମଙ୍କୁ କଣ ଅପ୍ରିୟ ଦେଖିଲ? ପିତାମାନେ ପୁଅକୁ, ଜନନୀମାନେ ସ୍ୱାମୀକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇପାରନ୍ତି, ଯଦିଓ ଗଭୀର ସ୍ନେହ ରହିଛି; ରାମଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଦେଖି ସାରା ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯିବ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଖେ—ଏକ ଯୁବ ଦେବତା ପରି ଶୋଭିତ—ମୋ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ, ନୂତନ ଯୌବନ ମିଳିଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରେଁ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରେ, ବର୍ଷାଦାତା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ରାମ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିପାରିନାହିଁ କିଏ ବଞ୍ଚିପାରିବ—ମୋ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଏହି । ନାଶକାମୀ, ଶତ୍ରୁସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶତ୍ରୁ ଥିବା ତୁମକୁ ମୁଁ ମୋ ଗୃହରେ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ରଖିଛି । ଆହା, ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ସର୍ପ ପରି ମୋ ଚେସ୍ଥାରେ ଧରିଥିଲି, ଏବଂ ଏବେ ମୋ ମୂଢ଼ତାରେ ତୁମ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଛି । ମୁଁ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନଥିଲେ, ଭରତ ତୁମ ସହିତ ରାଜ୍ୟ କରୁନ୍ତୁ; ସହର, ରାଜ୍ୟ, ବନ୍ଧୁମାନେ ସବୁ ନଷ୍ଟ କର, ମୋ ଓ ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଖୁସି କର । ତୁମ ନିଷ୍ଠୁର ଚରିତ୍ର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା ଆଜି ଶକ୍ତିବାନ୍ୟ ଭାବେ କହୁଛ; ଏମିତି ଶବ୍ଦ ମୁଖରୁ ବାହାରିବାରୁ ତୁମ ଦାନ୍ତ କାହିଁକି ଭାଙ୍ଗି ଝରିଯାଏନି? ରାମ କେବେ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କ୍ରୁର କଥା କହିବା ଆସେନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ଯେଉଁଠି ଶିଳ୍ପ ଓ ଗୁଣରେ ସଦା ପ୍ରଶଂସିତ, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ କିପରି ଦୋଷ ଦେଉଛ? ଧରା ଭସିଯାଉ, ଜଳିଯାଉ, ନଷ୍ଟ ହେଉ, କିମ୍ବା ହଜାର ଥର ଭାଙ୍ଗିପଡ଼, ମୁଁ ତୁମ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବିନାହିଁ, ହେ କେକୟ ରାଜଙ୍କ ଧୂଳି ।