ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ରାଣୀଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଇପାରିଲିନି, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ସମ୍ମାନ ପାଇବାର ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ। ଏହି କଥା ମୋତେ ବହୁତ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଭଲ କାମ କରିଥିଲି, ତାହା ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ ଲାଗୁଛି। ରାମଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିବା ଓ ତାଙ୍କୁ ବନବାସ ପଠାଇବା ମନେ ଆମୁଷ୍ଟ ରୋଗୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଷ ମିଶିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ପରି ଅନୁଭବ ଦେଉଛି। ଏହା ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି। ସୁମିତ୍ରା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋତେ କିପରି ଭରସା କରିପାରିବେ? ସେ ଭୟଭୀତ ହେବେ। ଦୁଃଖିତ ବୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଖବର ଶୁଣିବେ—ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କ ବନବାସ। ହାୟ! ବୈଦେହୀ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ଶୋକରେ କାଟିଦେବେ। ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ରେ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା କିନ୍ନରୀ ପରି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବନେ ପ୍ରତ୍ୟାସ୍ତ ହେବା ଦେଖିପାରିବିନି। ମୋତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବଞ୍ଚିବା ଆଶା ନାହିଁ, ନାହିଁ କି ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖିବାର ଇଚ୍ଛା। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ତୁମେ ତୁମ ଝିଅ ସହିତ ଏହି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରିବ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମନେ କରେଁ—ତୁମେ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଅସତୀ; ତୁମର ଶରୀର ରୂପସୀ, କିନ୍ତୁ ମନେ ବିଷ ଭରିଥିବା ମଦ ପିଇଥିବା ଲୋକ ପରି। ତୁମେ ମୋତେ ମିଥ୍ୟା ଶବ୍ଦରେ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥିଲ, କିନ୍ତୁ ଏହା ହୁଏଲା ଏକ ଶିକାରୀ ପରି, ହରିଣକୁ ଗୀତ ଶୁଣାଇ ଧୋକା ଦେଇ ନାଷ୍ଟ କରେ। ଏବେ ସମ୍ମାନୀୟ ଲୋକେ ମୋତେ ଅସମ୍ମାନୀୟ ବୋଲି ଗାଲି ଦେବେ—ମୁଁ ମୋର ପୁଅକୁ ବେଚିଦେଇଥିବା ମଦପିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି। କି ଦୁଃଖ, କି ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମୋତେ ତୁମ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି! ଏପରି କଷ୍ଟ ମୋ ଉପରେ ଏଲା, ଯେପରି ମୁଁ ପୂର୍ବେ କିଛି ପାପ କରିଥିଲି। ହେ ପାପିଷ୍ଠା, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମୁଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେଉଥିଲି, ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ମଣିଷ ଦୃତ ଚେନ୍ତା କରି ସାପକୁ ଦଡ଼ି ଭାବି ଧରେ। ତୁମ ସଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ମାନି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବେ ଚିହ୍ନିପାରିଲିନି—ଏକ ଶିଶୁ ଏକାକୀ ହୋଇ କଳା ସାପକୁ ହାତ ଦେଇଛି, ସେପରି। ଏବେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବାକୁ ଅଧିକାରୀ, କାରଣ ମୋର ପାପରେ ଏହି ମହାତ୍ମା ପୁଅ ପିତାଙ୍କୁ ହରାଇଛି। ଦଶରଥ ଅବିବେକୀ ଓ ଇଚ୍ଛାର ଦାସ ହେବେ, ଯେ ଏକ ନାରୀ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ବନକୁ ପଠାଇଦେବେ। ରାମ ଯେଉଁଠି ବେଦ, ଶିଷ୍ୟବୃତ୍ତି ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ, ସେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ପାଇବା ସମୟରେ ପୁଣି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ। ମୋର ପୁଅ ମୋତେ କେବେ ଦ୍ୱିତୀୟ କଥା ଉତ୍ତର ଦେଇନଥିଲେ; ମୁଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ, ସେ କେବଳ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ଦେବେ। ଯଦି ରାଘବ ମୋର ଇଚ୍ଛା ବିରୋଧରେ କିଛି କରେ, ତେବେ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ମୋର ପିଲା ଏହା କରିବେ ନାହିଁ। ରାଘବ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସମସ୍ତେ ମୋତେ ଦୋଷ ଦେବେ; ଅସହ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ଗ୍ରସି ଯମଲୋକକୁ ନେଇଯିବ। ମୁଁ ମରିଯିବି, ରାମ ବନକୁ ଯିବେ, ଏବଂ ମୋର ପ୍ରିୟ ଲୋକ ରହିଯିବେ—ତେବେ କଣ ପାପ କରିବୁ ତୁମେ? କୌଶଳ୍ୟା ମୋତେ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଓ ରାମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେନି, ସେ ମୋ ପଛରେ ଚାଲିଯିବେ। ତୁମେ କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୋ ସହିତ ଆମ ତିନୋଟି ପୁଅକୁ ନରକକୁ ଠେଲିଦେଇ, ତୁମେ ଖୁସି ହେବୁ। ମୁଁ ଓ ରାମକୁ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଏହି ମହାନ ଓ ଅଚଳ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ ଶାସନ କରିବ, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହେଉଛି। ଯଦି ଏହି ବନବାସ ଭରତଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ, ତେବେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭରତ ମୋର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିନପାରୁ। ମୁଁ ମରିଯିବି, ରାମ ବନକୁ ଯିବେ, ଏବଂ ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ବିଧବା ପରି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ। ହେ ରାଜକୁମାରୀ, ଭାଗ୍ୟରେ ତୁମେ ମୋ ଘରେ ରହିଛ; ଜଗତରେ ମୋର ଅପମାନ ନିଶ୍ଚିତ, ମୋର ଅବମାନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ ବୋଲି ଜଣାଯିବ। ମୋର ପୁଅ ରାମ, ଯିଏ ସୁନ୍ଦର ରଥ, ହାଥୀ, ଘୋଡ଼ାରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ, ସେ ବନରେ କିପରି ପଦେପଦେ ଚାଲିବେ? ଭୋଜନ ସମୟରେ ଝୁମକା ପିନ୍ଧିଥିବା ରାନ୍ଧୁନୀମାନେ ମୋ ପୂର୍ବରେ ଚମତ୍କାର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ; ଏବେ ସେ କିପରି କଟୁ, ତୀକ୍ତ, ଖଟା ଜଙ୍ଗଲ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ବଞ୍ଚିବେ? ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଶୋଭାମୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଆରାମରେ ଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ଚିରା ଓ ଭୃକ୍ଷଚର୍ମ ପିନ୍ଧିବେ? ଏହି କୠରୁର କଥା କିଏ କହିଛି—ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇବା, ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ? ନାରୀମାନେ ଧୋକାବାଜ ଓ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି—ମୁଁ ସମସ୍ତ ନାରୀ ନୁହେଁ, କେବଳ ଭରତଙ୍କ ମାତା କାହିଁକି ଏହି କଥା କହୁଛି। ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଅନର୍ଥରେ ଲାଭ ଦେଖୁଛ, ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେବା ପାଇଁ ତୁମେ ଆସିଛ; କଣ ଅପ୍ରୀୟ ଦେଖିଲେ ତୁମେ ମୋରେ କିମ୍ବା ରାମରେ, ଯିଏ ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ କାମ କରୁଛି? କେବେ କେବେ ପିତାମାନେ ପୁଅକୁ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପତିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ହେଇଯିବ ଯଦି ରାମ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋର ପୁଅକୁ ଦେଖେ, ଯିଏ ଏକ ଯୁବ ଦେବତା ପରି ଅଳଙ୍କୃତ, ମୋତେ ନୂତନ ଭାବରେ ଦେଖି ଯୌବନର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରେ, ବର୍ଷାଦାତା ନ ଥିଲେ ବର୍ଷା ପଡ଼ିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରୁ ରାମ ଚାଲିଯିବାକୁ ଦେଖି, କେହି ବଞ୍ଚିପାରିବେ ବୋଲି ମୋତେ ଲାଗୁନାହିଁ। ତୁମେ ଯିଏ ନାଶକାମୀ, ଶତ୍ରୁ ଓ ଶତ୍ରୁ ରୂପେ ଗୃହରେ ଥିଲେ, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ତୁମକୁ ଗୃହରେ ରଖିଥିଲି। ହାୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବହୁଦିନ ହୃଦୟରେ ସାପ ପରି ଧରିଥିଲି, ଏବେ ମୋର ମୂର୍ଖତାରେ ତୁମର ବିଷ ମୋତେ ଘାତ କରିଲା। ମୁଁ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ଭରତ ତୁମ ସହିତ ରାଜ୍ୟ କରୁ—ନଗର, ରାଜ୍ୟ, ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ସବୁ ନଷ୍ଟ କର, ମୋ ଓ ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ ଖୁସି ହେଉ। ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା, ଆଜି ଏପରି କଠୋର କଥା କହିଲେ; କିଏ ତୁମ ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗି ଝଡ଼ିପଡ଼ୁନାହିଁ ଏପରି ଅପ୍ରୀୟ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି?