ଏହି କଥା ଆମ ଦେଶର ଏକ ଆଦର୍ଶ ରାଜ୍ୟର, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି କୁଶଳ ଲୋକ ନଥିଲା, ନାହିଁ କୌଣସି ଅନ୍ୟଙ୍କର ପତ୍ନୀକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି। ସେହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଶାନ୍ତିରେ ବସୁଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ଓ ତାହାର ମୁଖ୍ୟ ସହର ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଖର ସ୍ଥାନ ଥିଲା। ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ବାଦା ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ଓ ରାଜାଙ୍କର କଳ୍ୟାଣରେ ଚିନ୍ତା ଚାଲୁଥିଲା। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଗୁରୁଙ୍କର ଗୁଣଗାଥାକୁ ଅଧିଗତ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଓ ସାଧୁ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ସବୁଠାରେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଦେଖାଇଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, କୌଣସି ଅବଶ୍ୟକତାରେ କମ୍ ନଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧନ୍ୟତାରେ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ କୌଶଳ ଥିଲା, ସଦା ସୁସ୍ୱାଦୁ କଥା କହୁଥିଲେ, ଓ ରାଜନୀତିର ଜ୍ଞାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିଲା, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ଗୁଣାଧିକାରୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଲୋକଙ୍କୁ ଗୋପନୀୟ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ସୁରକ୍ଷିତ କରୁଥିଲେ, ଓ ସଦା ଅଧର୍ମକୁ ଦୂରେ ରଖୁଥିଲେ। ସେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବାଣୀରେ ଦାନଶୀଳ, ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ, ଏବଂ ମାନବତାର ତାଲରେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ କୌଣସି ଶତ୍ରୁକୁ ବଡ଼ ବୋଲି ଖୋଜିପାରିନଥିଲେ; ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିବା ସାଥୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସେ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ, ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ କାଠରେ ଥିବା କାଳୁକୁ ଦବାଇ ଦେଖୁଥିଲେ। ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଘେରା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଚାମକ କରୁଥିଲେ, ଯେପରିକରେ ସୂର୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ଚମକିଥାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଦଶରଥ ଏତେ ସକ୍ତିଶାଳୀ, ଧର୍ମୀୟ, ଓ ମହାନ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ ପୁତ୍ର ଚାହାଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଚାରିତ୍ର ନଥିଲା। ସେ ଏହି ଭାବନାରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ମନରେ ଏକ ଚିନ୍ତା ଉଦୟ ହେଲା: 'କାହିଁକି ମୁଁ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ନାହିଁ?' ଏହି ପ୍ରତିକ୍ଷାରେ, ସେ ବିଚାର କରିଥିଲେ, 'ମୋତେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ହେବ,' ଏହି ନୀତିକୁ ଗୁଣୀୟ ରାଜା, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ, ଦୃଢ ନିଷ୍ଠାରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିଥିଲେ। ତେବେ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ରୀ, କହିଲେ: 'ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଆସୁଛ, ସମସ୍ତ ବୃଦ୍ଧ ଓ ପୁଜାରୀଙ୍କୁ ଆଣ।' ସୁମନ୍ତ୍ର, ଯିଏ କାମରେ ଦ୍ରୁତ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଗଲେ ଓ ସମସ୍ତ ବେଦ ଶିକ୍ଷିତ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଆଣିଲେ। ସେ ସୁୟଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଳୀ, କାଶ୍ୟପ, ପୁଜାରୀ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଣିଲେ। ସେମାନେ ମାନ ଦେଇ, ଧର୍ମୀୟ ରାଜା ଦଶରଥ ସେମାନଙ୍କୁ ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ, 'ତେଣୁ, ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। କିପରି ମୁଁ ମୋର ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବି? ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା କର।' ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ରାଜାଙ୍କର କଥାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି, 'ଏହା ଭଲ କଥା!' ବୋଲି କହିଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, 'ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରାଯିବ ଓ ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରାଯିବ।' 'ସରୟୁ ନଦୀର ଉତ୍ତର କୂଳରେ ପୂଜା ସ୍ଥଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯିବ। ଓ ରାଜା, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଇଚ୍ଛା କରିଥିବା ପୁତ୍ର ପାଇବେ।' 'ଏହି ଧର୍ମୀୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ତୁମେ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଉଦୟ କରିଛ,' ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଖୁସି ହେଲେ। ସେ ଖୁସିରେ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଭରିଥିବା ନୟନ ନେଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଆମେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଚାହାଁ।' 'ପବିତ୍ର ଅଶ୍ୱକୁ, ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ସହିତ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ମୁକ୍ତ କରାଯିବ; ସରୟୁର ଉତ୍ତର କୂଳରେ ପୂଜା ସ୍ଥଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯିବ।' 'ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତିକାରୀ ରାଜ୍ୟରେ କରାଯିବ; ଏହି ଯଜ୍ଞ କୌଣସି ରାଜା ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ କରିପାରିବ।' 'ସେହି ଅତି ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞରେ କୌଣସି ଗମ୍ଭୀର ତ୍ରୁଟି ନହେବ; କାରଣ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରହ୍ମରକ୍ଷସ ସଦା ତ୍ରୁଟି ଖୋଜିଥାନ୍ତି।' 'ଯଦି ଏକ ଯଜ୍ଞ ଠିକ ନିୟମରେ କରାଯିବ ନାହିଁ, ତେବେ ତାହାର କର୍ତ୍ତା ତୁରନ୍ତ ବିନାଶ ହେବ; ତେଣୁ, ମୋର ଏହି ଯଜ୍ଞ କୌଣସି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଯିବ।' 'ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ତାଙ୍କର ଦ୍ୱାରା କରାଯିବ,' ସେ କହିଲେ; ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ 'ହେବ!' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ରାଜାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରିଲେ। ପରେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଇ, ସେମାନେ ଯାହାକି ଆସିଥିଲେ, ତାହାକୁ ଚାଲିଗଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଯଜ୍ଞ ପୁଜା କରାଯିବ ସେହିପରି ଯାହାକି ପୁଜାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ।' ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରି, ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତାରେ, ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ତାଙ୍କର ନିଜ ପ୍ରାଣୀ ମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ; ପରେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା—ତାଙ୍କର ହୃଦୟର ନିକଟ—କହିଲେ, 'ପବିତ୍ରତାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନିଅ; ମୁଁ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି।' ସେ ତାଙ୍କର ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ କଥାରେ, ସେହି ମହିଳାମାନଙ୍କର ମୁହଁରେ ଚାମକ ଆସିଲା, ଯେପରିକରେ ଶୀତ ମାସରେ ଲୋଟସ ମାଳା ଖିଲିଥାଏ। ଏବେ ଶୁଣ, ଗୌରବମୟ ବାଲକାଣ୍ଡର ନବମ ସର୍ଗର କଥା। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଚାରିଆଁ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୋତେ ପୁରାତନ ସମୟର ଘଟଣା କହିବାକୁ ଦିଅ, ଯାହାକି ମୁଁ ପୁରାଣ ଗଳ୍ପରୁ ଶୁଣିଛି।' 'ଏହି କଥା, ପୁଜାରୀଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି; ପ୍ରବୀଣ ସନତ୍କୁମାର ଏହି କଥା କହିଥିଲେ।' 'ଋଷିମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ଓ ରାଜା, ତୁମର ପୁତ୍ର ଆସିବା ବିଷୟରେ, କାଶ୍ୟପଙ୍କର ଏକ ପୁତ୍ର ବିଭାଣ୍ଡକ ଥିଲା।' 'ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେବ; ସେ ସଦା ଜଙ୍ଗଲରେ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଋଷି ଭାବରେ ବଞ୍ଚିବ।' 'ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଜାଣିବା ନାହିଁ, ସଦା ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କ ସହିତ ରହିଥିବା; ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱିତୀୟ ଶିକ୍ଷାରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହେବ।