ଦାଶରଥ ଦେବୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଏହିପରି କଥା କହିଲେ: “ସେ କେବଳ ଜୀବନ ସଂଗିନୀ ନୁହେଁ, ମୋ ଭାଉଣୀ, ମାତୃ ଭଳି ମୋର ସେବା କରିଛି, ସଦା ମୋର ଭଲିକୁ ଚାହିଛି, ପୁଅକୁ ଭଲ ପାଇଛି, ମୃଦୁ ଭାଷାରେ କଥା କହିଛି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଇନି, ଯଦିଓ ସେ ଏହାର ଅଧିକାରିଣୀ, କିନ୍ତୁ ତୁମ ପାଇଁ ଏହା କରିଥିଲି। ଏବେ ଏହି ସବୁ ଭଲ କାମ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ରାମଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇବା ଏକ ରୋଗୀ ଦ୍ୱାରା ବିଷ ମିଶିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ପରି ଅପରାଧ ଅଟୁଟି ଲାଗୁଛି। ସୁମିତ୍ରା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋପରି କିପରି ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ? ଭୟରେ ଥିବେ। ଅବଳା ବୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣିବେ—ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲ ନିବାସ। ସେ ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ଶୋଷି ଦେବେ। ହିମାଳୟ ପାହାଡରେ ସାଥିକୁ ଛାଡି ଦିଆ ଏକ କିନ୍ନରୀ ଭଳି, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିବିନି। ମୁଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁନି ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ପାଇବାକୁ, ମିଥିଳାର ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ କାନ୍ଦିବାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ତୁମେ ଏବେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବା, ବିଧବା ଭଳି, ତୁମ ପୁଅ ସହିତ। ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାସ କରୁନି—ମୂଖରେ ମଧୁ, ମନରେ ବିଷ। ଏକ ମଦପାନ କରିଥିବା ପୁରୁଷ ପରି, ତୁମେ ମୋତେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଲା। ତୁମ ମିଥ୍ୟା ଶବ୍ଦରେ ମୋତେ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥିଲା, ଏକ ଶିକାରୀ ହରିଣକୁ ଗୀତରେ ଆକର୍ଷିବା ପରି, ମୋତେ ନଷ୍ଟ କରିଛ। ମୋ ନାମ ଏବେ ଅସମ୍ମାନରେ ଶହରରେ ପ୍ରଚାରିତ ହେବ—ପୁଅକୁ ବେଚିଦେଇଥିବା ପାଗଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି। ମୋତେ ଏହି ଦୁଃଖ, ଏହି କଷ୍ଟ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି; ଏପରି ଭାଗ୍ୟ ମୋତେ ଆସିଛି, ଯେପରି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କିଛି ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିଥିଲି। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି, ମୁଁ ତୁମର ରକ୍ଷା ହେଇ ରହିଛି, ଏକ ରସିକୁ ସାପ ଭାବି ଅନ୍ଧା ବ୍ୟକ୍ତି ଧରିଥିବା ପରି। ତୁମ ସଂଗରେ ଆନନ୍ଦ କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବିନି—ଏକ ଶିଶୁ ଏକ କଳା ସାପକୁ ଛୁଇଁ ଦେଖିବା ପରି। ସମସ୍ତ ଜନ ମୋପରି ଅପବାଦ କରିବେ, କାରଣ ମୋର ଦୁଷ୍ଟ କାରଣରେ ମୋର ମହାନ ପୁଅ ପିତା ହରାଇଛି। ଦଶରଥ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶିଶୁ ଭଳି ଅନ୍ୟାୟ ଚାହିଁଛନ୍ତି, ଏକ ମହିଳା ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇବାକୁ ଚାହିଛନ୍ତି। ବେଦ ଶିକ୍ଷା, ଛାତ୍ରବାସ ଶିକ୍ଷା, ଗୁରୁ ଶିକ୍ଷା ପାଇଥିବା ରାମ ଏବେ ଉପଭୋଗର ସମୟରେ ମହା କଷ୍ଟ ଭୋଗିବେ। ମୋ ପୁଅ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶବ୍ଦ କହିବାକୁ ଅସମର୍ଥ; ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ କହିବି, ସେ କେବଳ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହିବେ। ଯଦି ରାଘବ ମୋ ଇଛା ବିରୁଦ୍ଧରେ କାମ କରିଥାନ୍ତି, ମୋତେ ଭଲ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ତଥାପି ମୋ ପୁଅ କେବଳ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବେ। ରାଘବ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବେ; ମୃତ୍ୟୁ ଅସହ୍ୟ ହେବ, ମୁଁ ଯମ ଲୋକକୁ ଯିବି। ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏବଂ ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପରେ, ମୋ ପ୍ରିୟ ଲୋକ ରହିବା ସମୟରେ, ତୁମେ କେମିତି ଅପରାଧ କରିବା? କୌଶଲ୍ୟା ଯଦି ମୋତେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ ଦୁଃଖରେ ଏକା ମୋ ସହିତ ଚାଲିଯିବେ, ତେବେ ରାଜ୍ୟ ଅନ୍ୟାୟରେ ପଡ଼ିବ। କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଏବଂ ମୋତେ ତାଙ୍କ ତିନି ପୁଅ ସହିତ ନରକକୁ ଠେଲି ଦେଇ, କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବା। ମୋ ଏବଂ ରାମକୁ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବା, ଯାହା ଏବେ ଉଥଳି ଉଥଳି ଅସ୍ଥିର ହେଇଛି। ଯଦି ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଭାରତଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ, ତେବେ ଭାରତ ମୋର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏବଂ ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପରେ, ତୁମେ ଏବେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବା, ବିଧବା ଭଳି, ତୁମ ପୁଅ ସହିତ। ତୁମେ ମୋ ଘରେ ଭାଗ୍ୟରେ ଆସିଛ; ମୋ ନାମ ଏବେ ଲୋକମାନେ ଅପମାନ କରିବେ, ମୋ ଅପମାନ ନିଶ୍ଚିତ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମାନେ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ ପରି ଦେଖିବେ। ମୋ ପୁଅ ରାମ ଯେଉଁଥିଲେ ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ାରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ପଦେ ପଦେ ବନରେ ଘୁଞ୍ଚିବେ? ଖାଦ୍ୟ ସମୟରେ ରତ୍ନ ଅଳଙ୍କୃତ ରାନ୍ଧନା କର୍ମୀ ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବରେ ଯାଇଥିଲି; ଏବେ ମୋ ପୁଅ କିପରି କଟୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତୀବ୍ର ବନ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ବଞ୍ଚିବେ? ସେ ଯେଉଁଥିଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜାମା ଓ ଆରାମରେ ଅନୁଭବି, ଏବେ କିପରି ବନର ଚାଲିକା ଜାମା ପିନ୍ଧିବେ? ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦ କିଏ କହିଛି—ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଓ ଭାରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ? ମୁଁ ସମସ୍ତ ମହିଳାଙ୍କୁ ନୁହେଁ, କେବଳ ଭାରତଙ୍କ ମାତାକୁ, ନିନ୍ଦା କରିବି; ମହିଳାମାନେ ଚତୁର୍ୟ ଓ ନିଜ ଲାଭରେ ଲିପ୍ତ। ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଅର୍ଥହୀନ ଲାଭ ଚାହିଁ, ମୋ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ରଖାଯାଇଛ; ମୋତେ କି କଷ୍ଟ ଦେଉଛ, ରାମ, ଯିଏ ତୁମ ଉପକାର କରିଛି, ସେ କିପରି ଦୁଃଖ ଦେଇଛି? ପିତାମାନେ ପୁଅକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇପାରନ୍ତି, ପତ୍ନୀମାନେ ପତିକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇପାରନ୍ତି, ଯଦିଓ ଗଭୀର ଭଲପାଇବାରେ ବାନ୍ଧି; ଏହି ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ହେଇଯିବ, ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋର ପୁଅକୁ, ଏକ ଯୁବ ଦେବତା ପରି ଶୋଭିତ, ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖିବି, ମୁଁ ନବୀନ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବି, ମୋ ଯୁବତ୍ୱ ଫେରି ଆସିବ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଇପାରେ, ବର୍ଷାଦେବ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ହେଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ରାମ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିପାରିବିନି କିଏ ଜୀବନ ଜୀବିପାରିବ—ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚୟ। ନିଃସନ୍ଦେହ, ତୁମେ ନଷ୍ଟିକାମୀ, ଶତ୍ରୁ ଭଳି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶତ୍ରୁ; ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଘରେ ରଖିଛି। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତୁମକୁ ମୋ ହୃଦୟରେ ସାପ ପରି ଧରିଥିଲି, ଏବେ ମୋ ମୂଢ଼ତାରେ ତୁମ ମୃତ୍ୟୁବିଷ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହେଲି। ମୁଁ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଭାରତ ଏବଂ ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; ଏହି ସହର, ରାଜ୍ୟ, ଆମ ଜନମାନେ ନଷ୍ଟ କର, ଆମ ଶତ୍ରୁମାନେ ଆନନ୍ଦ କରିବେ। ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର ଚରିତ୍ର, ଦୁଃଖ ଦେଉଥିବା କଥା କହିଛ; ଏପରି କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିବା ସମୟରେ, ତୁମ ଦାନ୍ତ କିପରି ଖସି ଗଲାନି, ଭାଙ୍ଗି ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହେଲାନି?