ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ଆଉ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଇ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅପରାଧବୋଧରେ ଭାବିଲେ—"ମୁଁ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କୁ କଣ ଉତ୍ତର ଦେବି? କୌଶଲ୍ୟା ମୋତେ ସଦା ଦାସୀ, ସଂଗିନୀ, ସ୍ନେହିତା ଭାବରେ ସେବା କରିଛନ୍ତି। ସେ ମୋତେ ସ୍ତ୍ରୀ, ଭଉଣୀ, ମାତୃଭାବରେ ସଦା ମୋ ଭଲ ଚାହିଛନ୍ତି, ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ରଖିଛନ୍ତି, ମୃଦୁ ଭାଷା କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଚାହିଁଥିଲି, କିନ୍ତୁ ତୁମ ପାଇଁ ଦେଇପାରିଲିନି; ଏବେ ମୋତେ ବେଦନା ଦେଉଛି, ଯେତେ ଭଲ କାମ କରିଥିଲି, ସେ ସବୁ ତୁମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟାୟ ହେଲା। ରାମଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିବା ଏବଂ ତାଙ୍କର ବନବାସ ଏକ ରୋଗୀ ଜଣେ ବିଷ ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ପରି ଅନୁଭବ ଦେଉଛି। ସୁମିତ୍ରା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋପରି କିପରି ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ, ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେବେ। ଦୁଃଖିତ ବୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର କଥା ଶୁଣିବେ—ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ରାମଙ୍କର ବନବାସ। ହାଁ, ବୈଦେହୀ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରି ଜୀବନ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବେ। ହିମାଳୟ ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଜଣେ କିନ୍ନରୀ ପ୍ରିୟତମା ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହେଲା ପରି, ମୁଁ ଏ ଦୃଶ୍ୟ ସହିପାରିବିନି—ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଖିପାରିବିନି। ମୁଁ ବଞ୍ଚିବା ଆଶା ରଖିନି, ମୈଥିଳୀଙ୍କ ରୋଦନ ଦେଖିବା ଆଶା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ତୁମେ ଏବେ ବିଧବା ଭାବରେ ତୁମ ପୁତ୍ର ସହିତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଧରୁଛି, ଯଦିଓ ତୁମେ ଧର୍ମିକ ଦେଖାଯାଉଛ, ତଥାପି ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟିନୀ; ସୁନ୍ଦର ଦେହ ମଧ୍ୟ ବିଷ ମିଶିଛି, ମଦ୍ୟପାନ କରିଥିବା ଲୋକ ପରି। ତୁମେ ମୋତେ ଭୁଲ କଥା କହି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲା, ହିରଣ୍ୟକୁ ଗୀତ ଶୁଣାଇ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ଶିକାରୀ ପରି; ତୁମେ ମୋତେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲା। ମୋ ଉପରେ ଅପମାନ ଆସିବ, ଲୋକ ମୋତେ ଅସମ୍ମାନିତ କହିବେ—ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ବିକିଦେଇଥିବା ମଦ୍ୟପ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି। ହାଁ, କେତେ ଦୁଃଖ, କେତେ କଷ୍ଟ, ଯେ ମୁଁ ତୁମ କଥା ସହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲି; ଏପରି ଦୁଃଖ ଆସିଛି, ଯେପରି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କିଛି ଅପରାଧ କରିଥିଲି। ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି, ହେ ଦୁଷ୍ଟା, ମୁଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେଲି, ଦୁଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା, ଅଜ୍ଞାନରେ ରସିଗୁଡିକୁ ମାନ୍ୟା ଭାବି ଉଠାଇବା ପରି। ତୁମ ସଂଗରେ ଆନନ୍ଦ କରି ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିପାରିଲିନି—ଏକ ଛୁଆ ନିଜେ ଅନ୍ଧାର ନାଗକୁ ଛୁଇଁ ଦେଖିବା ପରି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ଜଗତ ମୋତେ ଅପମାନ କରିବାର ଅଧିକାର ରଖିଛି, କାରଣ ମୋ ଅପରାଧ ଦ୍ୱାରା ମହାତ୍ମା ପୁତ୍ର ପିତାଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ। ଦଶରଥ ଏକ ଶିଶୁ ଭାବରେ ଚାହିଁଥିଲେ, ଚାହିଦାରେ ଶାସିତ, ଏକ ନାରୀ ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ବନକୁ ପଠାଇବେ। ରାମ ବେଦ, ଶିଷ୍ୟତ୍ୱ ଶିକ୍ଷା, ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ହେଲେ, ଏବେ ସେ ଭୋଗ କାଳରେ ମହା କଷ୍ଟ ସହିବେ। ମୋ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱିତୀୟ କଥା କହିବାକୁ ଅସମର୍ଥ; ବନକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ, ସେ କେବଳ 'ଠିକ ଅଛି' କହିବେ। ଯଦି ରାଘବ ମୋ ଇଚ୍ଛାର ବିପରୀତ କରିବେ, ମୋତେ ଭଲ ଲାଗିଥାନ୍ତା, କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁତ୍ର ସେପରି କରିବେନି। ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ବନକୁ ଯିବେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବେ; ମୃତ୍ୟୁ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ, ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ନେଇଯିବ। ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ, ରାମ ବନକୁ ଯିବା ପାଇଁ, ମୋ ପ୍ରିୟଜନ ରହିଯିବା ପରେ, ତୁମେ କଣ ଅପରାଧ କରିବ? ଯଦି କୌଶଲ୍ୟା ମୋତେ, ରାମଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେନି, ତେବେ ସେ ମୋ ପଛରେ ଏକା ଚାଲିଯିବେ। କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଏବଂ ମୋତେ ତିନିଜଣ ପୁତ୍ର ସହିତ ନରକକୁ ଦେଇ, କୈକେୟୀ ତୁମେ ଖୁସି ହେବେ। ମୁଁ ଓ ରାମକୁ ତ୍ୟାଗି, ତୁମେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ ଶାସନ କରିବେ, ଯାହା ସଦା ସମ୍ମାନିତ ଏବଂ ଅଚଳ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ବିକଳ ହେଇଯାଇଛି। ଯଦି ରାମଙ୍କର ବନବାସ ଭରତଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗିଥାଏ, ତେବେ ଭରତ ମୋ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ, ରାମ ବନକୁ ଯିବା ପରେ, ତୁମେ ବିଧବା ଭାବରେ ତୁମ ପୁତ୍ର ସହିତ ଏବେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବେ। ହେ ରାଜକୁମାରୀ, ତୁମେ ମୋ ଘରେ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ରହିଛ; ମୋ ଜଗତରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅପମାନ, ନିମ୍ନତା ଆସିବ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅପରାଧି ଭାବରେ ନିନ୍ଦିତ ହେବି। ମୋ ପୁତ୍ର ରାମ, ଯିଏ ଆଗ୍ରହ ପୂର୍ବକ ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡାରେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ବନରେ ପଦେପଦେ ଚଲିବେ? ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ରତ୍ନ ଅଳଙ୍କୃତ ରାନ୍ଧନା କର୍ମୀ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ପାକ କରୁଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ରସର କରୁଥିଲି। ଏବେ ମୋ ପୁତ୍ର କିପରି ତିତି, ତେଜ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଜଙ୍ଗଲୀ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ବଞ୍ଚିବେ? ଯିଏ ଉତ୍ତମ ପୋଷାକ ଧାରଣ କରି ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବେ ରାମ କିପରି ଚାଲା ଚାମର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବେ? ଏପରି କଠୋର କଥା କିଏ କହିଛି—ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇବା ଓ ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବା? ନାରୀମାନେ ଚତୁର ଏବଂ ନିଜ ଲାଭରେ ଲିପ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ କହିବି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ନାରୀ କଥା କହୁନାହିଁ, କେବଳ ଭରତଙ୍କର ମାତା ନିମନ୍ତେ। ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର ଏବଂ ଅର୍ଥହୀନ ଲାଭ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ; ମୋଠାରେ କଣ ଅପରାଧ ଦେଖୁଛ, କିମ୍ବା ରାମ ତୁମ ପାଇଁ କରୁଥିବା କାମରେ? ପିତାମାନେ ପୁତ୍ରମାନେକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପତିମାନେକୁ, ଯଦିଓ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ବାନ୍ଧିତ; ଏହି ଜଗତ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି ଅସ୍ଥିର ହେଇଯିବ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିବି, ଯୁବ ଦେବତା ପରି ଶୋଭିତ, ମୁଁ ଏକ ନୂତନ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବି, ଯୁବକ ଭାବରେ ମନେ କରିବି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରେ, ବର୍ଷାଦାତା ବିନା ବର୍ଷା ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ଦେଖି, ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିପାରିବିନି କିଏ ବଞ୍ଚିପାରିବ—ମୋ ଦୃଢ ଏହି ବିଶ୍ୱାସ। ତୁମେ ନାଶ ଚାହୁଛ, ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ଗୁପ୍ତ ରହିଛ; ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଘରେ ରଖିଛି। ହାଁ, ମୁଁ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ତୁମକୁ ମୋ ଚେଷ୍ଟାରେ ଅଂକୁରିଛି, ସାପ ପରି, ଏବେ ମୋ ଅବିବେକରେ ତୁମ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲି।