ଦଶରଥ ରାଜା, ଦୁଃଖରେ ଭରି ଆତ୍ମବିଲାପ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଜଣେ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ହେବା ପରି ଫିକା ହେଇଯାଇଥିଲା। ସଂଗୀତ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଥିବା ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏବେ ଅନ୍ଧକାର ହେଇଯାଇଛି। ଏବେ ସେ କିପରି ଦେଖିବେ ଏହି ସେନା, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ ପଛୁଆଯିବା ପରି ଦେଖାଯିବ? ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ କଣ କହିବେ? ବିପ୍ରତିପତ୍ତିରେ, ଦଶରଥ ଦୁଃଖ କରି କହିଲେ, “ହାଁ, ଏହି ଯୁବ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଅନେକ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଧର୍ମିକ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏତେ ଦିନ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିଛି। ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥ କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ, ତାପରେ ମୁଁ କିପରି ଉତ୍ତର ଦେବି? କିଏ କହିବେ ଯେ, ମୁଁ ମୋ ସନ୍ତାନକୁ ନିଜେ ନିଷ୍କାସିତ କରିଛି, କୈକେୟୀର ଦବାବରେ?” “ଯଦି ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ କହିବି, ଲୋକେ ଏହାକୁ ମିଥ୍ୟା ଭାବିବେ। କୌସଲ୍ୟା ରାଘବ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପରେ ମୋତେ କଣ କହିବେ? ମୁଁ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ କରିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ କିପରି ଉତ୍ତର ଦେବି? କୌସଲ୍ୟା ସଦା ମୋତେ ଦାସୀ, ସଂଗୀନୀ, ଜଣେ ପତ୍ନୀ, ଭଉଣୀ ଏବଂ ମାତା ଭାବରେ ଶୁଶୂଷା କରିଛନ୍ତି; ସଦା ମୋର ଭଲ ଚାହିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ଭଲପାଇଛନ୍ତି, ସଦା ମୃଦୁ ଭାଷା କରିଛନ୍ତି।” “ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଇନଥିଲି, ତୁମ ପାଇଁ। ଏବେ ମୁଁ ବେଦନା ଅନୁଭବ କରୁଛି, ଯେତେ ଭଲ କାମ ତୁମ ପାଇଁ କରିଥିଲି। ରାମଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇବା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ହାନି କରିବା ଏକ ରୋଗୀ ଜଣେ ବିଷ ମିଶା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଥିବା ପରି ଅନୁଭୂତି ଦେଇଛି।” “ସୁମିତ୍ରା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋତେ କିପରି ଭରସା କରିବେ, ଭୟରେ ଅତିବୃତ୍ତ? ଦୁଃଖିତ ବୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଖବର ଶୁଣିବେ—ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ରାମଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲବାସ। ହାଁ, ବୈଦେହୀ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବେ ଏବଂ ଜୀବନରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେବେ। ହିମାଲୟ ପାହାଡ଼ର ଶୃଙ୍ଗରେ ଜଣେ କିନ୍ନରୀ ପତି ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ପରି, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ମହାବନରେ ନିଷ୍କାସିତ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିବିନି।” “ମୁଁ ଆଶା କରିନି ଯେ ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ହେବି, ନା ମୈଥିଲୀ ରୋଇବାକୁ ଦେଖିବି; ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ବିଧବା ଭାବରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁଛି, ମୂଖରେ ଧର୍ମିକ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଶୁଚିତା; ଏକ ସୁନ୍ଦର ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ, ମଦପାନ କରିଥିବା ଲୋକ ପରି। ତୁମେ ମୋତେ ମିଥ୍ୟା ଶାନ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, ହଣ୍ଟର ମୃଗକୁ ସଙ୍ଗୀତ ଦେଇ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ପରି, ମୋ ପ୍ରଳୟ କରିଛ।" "ମୁଁ ଏବେ ଚିନ୍ତା କରୁଛି, ସମ୍ମାନିତ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଅସମ୍ମାନିତ କହିବେ—ନିଜ ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରିଥିବା ମଦରେ ମତ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି। ହାଁ, କେତେ ଦୁଃଖ, କେତେ କଷ୍ଟ, ମୁଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଛି! ଏପରି ଦୁଃଖ ମୋପାଇଁ ଆସିଛି, ଯେପରି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କିଛି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲି।" "ବହୁ ଦିନ ହେଇଗଲା, ହେ ଦୁଷ୍ଟା, ତୁମେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ଜଣେ, ଅଜ୍ଞାନରେ ରସି ଗୋଟିଏ ସାପ ଭାବି ଉଠାଇଥିବା ପରି। ତୁମ ସଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିନଥିଲି—ଏକ ଶିଶୁ ଏକାକି ହାତରେ କଳା ସାପ ଛୁଇଁଥିବା ପରି।" "ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ଜଗତ ମୋପାଇଁ ଅପମାନ କରିବାକୁ ଅଧିକାରୀ, କାରଣ ମୋ ଦୁଷ୍ଟତାରେ, ସେ ମହାତ୍ମା ପୁଅ ପିତା ହରାଇଛି। ଦଶରଥ ନିଶ୍ଚୟ, ଶିଶୁ ଏବଂ ଇଚ୍ଛାପରିଚାଳିତ, ଯେଉଁଠି ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇବେ, ଏକ ନାରୀ ପାଇଁ।" "ବେଦ ଶିକ୍ଷା, ଛାତ୍ରତା ଏବଂ ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ହେବା ପରେ ମୋ ପୁଅ, ଆନନ୍ଦର ସମୟରେ ଏଉଁ ଦୁଃଖ ସହିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ମୋ ପୁଅ ଦ୍ୱିତୀୟ କଥା କହିବାକୁ ଅସମର୍ଥ; ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ, ସେ କେବଳ 'ଠିକ ଅଛି' କହିବ।" "ଯଦି ରାଘବ ମୋ ଇଚ୍ଛାକୁ ବିରୋଧ କରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥାନ୍ତା, ଏହା ମୋପାଇଁ ପ୍ରିୟ ହେବା, କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅ କେବଳ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବ।" "ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବେ; ମୃତ୍ୟୁ ଅସହ୍ୟ ହେବାରେ, ମୁଁ ଯମର ଗୃହକୁ ଚାଲିଯିବି।" "ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରେ ଏବଂ ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପରେ, ମୋ ପ୍ରିୟ ଜନମାନେ ଅଟୁଟ ରହିବା ସମୟରେ, ତୁମେ କଣ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ?" "ଯଦି କୌସଲ୍ୟା ମୋତେ ଏବଂ ରାମ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ଦୁଃଖ ସହିନପାରି, ରାଣୀ ମୋ ପଛରେ ଏକା ଚାଲିଯିବେ।" "ତୁମେ କୌସଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଏବଂ ମୋତେ ଏବଂ ତିନି ପୁଅକୁ ନରକକୁ ଠେଲି ଦେଇ, କୈକେୟୀ, ତୁମେ ସୁଖୀ ହେବ।" "ମୋ ଏବଂ ରାମକୁ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଏହି ସଦା ସମ୍ମାନିତ ଏବଂ ଅଦୂର୍ବଳ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶକୁ ଶାସନ କରିବ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଏହା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।" "ଯଦି ଏହି ରାମଙ୍କର ନିଷ୍କାସନ ଭରତଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ, ତେବେ ଭରତ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରେ ଏବଂ ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପରେ, ତୁମେ ଏବେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ବିଧବା ଭାବରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ।" "ତୁମେ, ରାଜକୁମାରୀ, ଭାଗ୍ୟବଶତ ମୋ ଘରେ ବାସ କରିଛ; ଜଗତରେ ମୋ ଅପମାନ ନିଶ୍ଚିତ, ଏବଂ ମୋ ଅବମାନ; ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଭାବରେ ଉପେକ୍ଷିତ ହେବି।" "ମୋ ପୁଅ ରାମ, ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ, ହାତୀ ଏବଂ ଘୋଡାରେ ବାରମ୍ବାର ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ପଦେପଦେ ଚାଲିବ?" "ଖାଇବା ସମୟରେ, କୂକ୍ମାନେ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି ଅପୂର୍ବ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ପାନୀୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଗକୁ ନେଇଥିଲି।" "ମୋ ପୁଅ ଏବେ କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବ, ଜଙ୍ଗଲରେ ତିତି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ଖଟା ଜଙ୍ଗଲ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ?" "ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଆରାମରେ ରହିଥିଲେ, ରାମ କିପରି ଏବେ ଚାଲ କପଡ଼ା ପିନ୍ଧିବେ?" "କିଏ ଏହି ନିର୍ଦୟ କଥା କହିଛି—ରାମଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇବା ଏବଂ ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବା?" "ନାରୀମାନେ ଚତୁର ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଦେଖି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ନାରୀ ନୁହେଁ, କେବଳ ଭରତଙ୍କର ମାତାକୁ କହୁଛି।