ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏ କୃର ଚିତ୍ତ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ, ଛୋଟ ମନର ତୁମେ ଯଦି ତୁମ ପତି, ପ୍ରଜା ଓ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହଁ, ତେବେ ଏପରି କୁକର୍ମ କେଉଁଠୁ ଆଣିଲୁ? ମୋ ଓ ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ମିଥ୍ୟା କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦେଖିଲୁ? ରାମ ବ୍ୟତୀତ ଭରତ କେବେ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିବେନାହିଁ। ମୁଁ ତ ଭରତଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରାମଠାରୁ ବେଶି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ମନେ କରେ। ଏବେ ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯିବ, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବି? ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଫିକା ପଡ଼ିଯିବ। ମୋ ମନର ନିଶ୍ଚୟ ଓ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ନିଷ୍ପତ୍ତି—ଏହି ସବୁ କିପରି ହେବ? ମୁଁ କିପରି ଦେଖିବି ସେ ସେନାକୁ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ ଫେରିଯାଉଛି? ଚାରିପଟରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ ମୋତେ କଣ କହିବେ? ହାୟ, ଏହି ଯୁବକ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଏତିକି ଦିନ ରାଜ୍ୟ କରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ବୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମିକ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ। ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ, ତେବେ ମୁଁ କଣ କହିବି? ଯେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଜୋରରେ ମୁଁ ମୋ ଜନ୍ମଦାତା ପୁଅକୁ ନିର୍ବାସିତ କରିଛି? ଏହି ସତ୍ୟ କହିଲେ ମିଥ୍ୟା ଭାବିବେ। କୌଶଲ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାଦେଖି କିପରି ଉତ୍ତର ଦେବି? ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ କରି, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ମୁହଁ ଦେଉଛି? କୌଶଲ୍ୟା ମୋତେ ଦାସୀ, ସଖୀ, ଭାଗିନୀ, ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ଭାବେ ସେବା କରିଛନ୍ତି, ସବୁବେଳେ ମୋ ଭଲ ଚାହିଁ, ପୁଅକୁ ଭଲପାଇ, ମୃଦୁ ଭାଷାରେ କଥା କହିଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଇନଥିଲି, ତୁମ ପାଇଁ। ଏବେ ମୋ ତୁମପାଇଁ ଦିଆ ସମସ୍ତ ଭଲକାମର ଦୁଃଖ ଲାଗୁଛି। ଯେପରି ରୋଗୀ ଜଣେ ବିଷମିଶ୍ରିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ଦୁଃଖ ପାଏ, ତେଣୁ ରାମଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ମୋତେ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ସୁମିତ୍ରା ଏହା ଦେଖି ମୋତେ କିପରି ଭରସା କରିବେ? ଭୟ ଲାଗିବ। ଦୁଃଖିତ ବୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଖବର ଶୁଣିବେ—ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ। ହାୟ, ବୈଦେହୀ ମୋତେ ନେଇ ଶୋକ କରିବେ ଓ ଜୀବନ ଶେଷ କରିଦେବେ। ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ ଉପତ୍ୟକାରେ ସ୍ୱାମୀ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା କିନ୍ନରୀ ପରି, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ନିର୍ବାସିତ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିବିନାହିଁ। ମୁଁ ଆଉ ବଞ୍ଚିବି ବୋଲି ଆଶା କରେନାହିଁ, ମାଇଥିଲୀଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖିବି ବୋଲି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ନିଶ୍ଚିତ ତୁମେ ଏବେ ବିଧବା ଭାବେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ରାଜ୍ୟ କରିବ। ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଦେଖି ସତୀ ଭାବି ନୁହେଁ, ବାହ୍ୟରେ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ବିଷ, ମଦ୍ୟପାନ କରିଥିବା ପୁରୁଷ ପରି। ତୁମେ ମୋତେ ମିଥ୍ୟା ଶାନ୍ତି ଦେଇଥିଲ, ଶିକାରୀ ମୃଗକୁ ଗୀତ ଶୁଣାଇ ଧୋକା ଦେଇ ମାରିଦେଉଥିବା ପରି, ମୋ ସମସ୍ତ କ୍ଷୟ କରିଦେଲ। ଏବେ ଲୋକେ ମୋତେ ଅପବିତ୍ର କହିବେ, ନିଜ ପୁଅକୁ ବେଚିଦେଇଥିବା ମଦ୍ୟପ୍ରାଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି। ହାୟ, କେତେ ଦୁଃଖ, କେତେ କଷ୍ଟ ସହିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି, ତୁମ କଥା ଶୁଣି! ଏପରି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି, ମନେ ହୁଏ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କିଛି ଦୁଷ୍କର୍ମ ଫଳ। ବର୍ଷକାଳ ଧରି ଏହି ପାପିନୀ ତୁମେ ମୋ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ କଲ, ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ଦୈଠିକୁ ସାପ ଭାବି ଧରାଯାଇଥାଏ। ତୁମ ସାଙ୍ଗ ଭଲ ଲାଗିଲା, ମୁଁ ବୁଝିପାରିଲିନି ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଛି, ଯେପରି ଶିଶୁ ଏକା ହାତରେ କଳା ସାପକୁ ଛୁଇଁ ଦେଉଛି। ଏହି ଲୋକ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବାକୁ ଅଧିକାରୀ, କାରଣ ମୋ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ମହାତ୍ମା ପୁଅ ପିତାହୀନ ହେଲେ। ଦଶରଥ ନିଜକୁ ଶିଶୁ ଭାବି, କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଏକ ନାରୀ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଉଛନ୍ତି। ଯେ ଶିକ୍ଷକ, ବେଦ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିଷ୍ୟତ୍ୱରେ ପାଳିତ, ସେ ଆନନ୍ଦ ସମୟରେ ଏପରି ବଡ଼ କଷ୍ଟ ସହିବେ। ମୋ ପୁଅ ଦ୍ୱିତୀୟ କଥା କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ, ସେ କେବଳ 'ଅଛି' ବୋଲି କହିଦେବେ। ଯଦି ରାଘବ ମୋ ଇଚ୍ଛାର ବିରୋଧ କରିଥାନ୍ତି, ମୋତେ ଭଲ ଲାଗିଥାନ୍ତା; କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅ କେବେ ଏପରି କରିବେନାହିଁ। ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବେ; ମୃତ୍ୟୁ ଆସି ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ନେଇଯିବ। ମୁଁ ମରିଯିବି ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ତେବେ ଏହି ପ୍ରିୟ ପ୍ରଜା ରହିବେ; ତୁମେ ଆଉ କଣ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିବ? ଯଦି କୌଶଲ୍ୟା ନିଜ ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେନାହିଁ, ମୋତେ, ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ଏକା ମୋ ପଛେ ଯିବେ। କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୋତେ ଓ ଆମର ତିନିପୁଅକୁ ନରକକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, କୈକେୟୀ, ତୁମେ ସୁଖୀ ହେବ। ମୋ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଏହି ଚିରଅବିଚଳ ଓ ପୂଜିତ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜ୍ୟ ଚଳାଇବ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯିଛି। ଯଦି ଏହି ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ, ତେବେ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭରତ ମୋ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିନାହଁ। ମୁଁ ମରିଯିବି, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ତୁମେ ବିଧବା ଭାବେ ପୁଅ ସହିତ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ। ଏ ରାଜକୁମାରୀ, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ମୋ ଗୃହରେ ଥିଲ; ବିଶ୍ୱରେ ମୋ ଅପମାନ ନିଶ୍ଚିତ, ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନେଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଗ୍ରହଣୀୟ ହେବି। ମୋ ପୁଅ ରାମ, ଯିଏ ବାରମ୍ବାର ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ାରେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିବେ? ଖାଇବା ବେଳେ ଶୋଭାମାନ ରତ୍ନ ଅଳଙ୍କୃତ ବାମ୍ଭା ରାନ୍ଧୁଆ ମୋର ଆଗରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ। ଏବେ ସେ କିପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତ୍ତ, ଖଟା ଅରଣ୍ୟ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ? ଯିଏ ଦୀର୍ଘଦିନ ଶୋଭାମାନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ସୁଖରେ ଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ଚିର ଚମର ଧାରଣ କରିବେ? ଏପରି କଠୋର କଥା କିଏ କହିଛି—ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟଗମନ ଓ ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ?" ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ ଅନୁତାପ ଭରା କଥା କହି, ଦଶରଥ ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ଦାବିକୁ ନିନ୍ଦା କଲେ ଓ ନିଜ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ବ୍ୟକ୍ତ କଲେ।