ଦଶରଥ ଦେବୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଚାହୁଁଛ, ଭରତ ସିଂହାସନରେ ବସନ୍ତୁ ଏବଂ ରାଘବ ବନକୁ ଯାଆନ୍ତୁ; ଏହି ଭାବନା ଓ ମିଥ୍ୟା ଆଚରଣ ଛାଡିଦିଅ। ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ସ୍ୱାମୀ, ଜନସମୁଦାୟ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଷ୍ଟ, ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି, ଅତି ନିମ୍ନ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ତୁମେ, ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠୁର ଆଚରଣ କାହିଁକି? ମୋ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ କେଉଁ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ଦେଖୁଛ? ରାମ ଛଡ଼ା, ଭରତ କେବେ ବା ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରାମଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଦେଖିଥିଲି; ଏବେ ରାମକୁ ବନକୁ ପଠାଯିବାରେ, ମୁଁ କେମିତି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବି? ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ହେବା ପରି ଫିକା ହେଇଯିବ; ମୋ ଏବଂ ସାଥୀମାନେ ମିଶି ନିଷ୍ପତି କରିଥିବା ଭଲ ଇଚ୍ଛା ଅପୃଥକ ହେଇଯିବ। ଏହି ବିପରୀତ ଦୃଶ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଆସି ଏହା ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ କଣ କହିବେ? ଏହି ଯୁବ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଏତେ ଦିନ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ବୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମଶୀଳ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ; ମୁଁ କଣ କହିବି? ଯେ, ମୋ ପୁଅ କୈକେୟୀଙ୍କ ଜୋରରେ ବନବାସ ଦେଇଛି? ଯଦି ଏହି ସତ୍ୟ କହିବି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ମିଥ୍ୟା ଭାବିବେ। ରାଘବ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, କୌସଲ୍ୟା ମୋତେ କଣ କହିବେ? ମୁଁ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କୁ କଣ ଉତ୍ତର ଦେବି? କୌସଲ୍ୟା ସଦା ବାନ୍ଦୀ, ସଖୀ, ପତ୍ନୀ, ଭଉଣୀ ଓ ମାତାପରି ମୋ ସେବା କରିଛନ୍ତି, ସଦା ମୋ ଭଲ ଚାହିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଭଲପାଇଛନ୍ତି, ସଦା ମୃଦୁବାଦି। ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ଏ ରାଣୀଙ୍କୁ ଆଦର କରିନଥିଲି; ଏବେ ଏହି ଭଲ କାମ ମୋତେ ବେଦନା ଦେଉଛି। ଏହି ଅନ୍ୟାୟ, ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବା, ଅସୁସ୍ଥ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ବିଷ ମିଶିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ପରି। ସୁମିତ୍ରା ଏହା ଦେଖି, ମୋପରେ କିପରି ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ? ଦୁଃଖୀ ବୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣିବେ—ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମ ବନରେ ବସିବା। ବୈଦେହୀ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଭୋଗି ଜୀବନ ଶୋଷିଦେବେ। ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ରେ ସାଥୀ ଛାଡ଼ିଦିଆ କିନ୍ନରୀ ପରି, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଆଶା କରୁନାହିଁ, ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ କନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖିବା ଆଶା କରୁନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମେ ନିଜ ପୁଅ ସହିତ ବିଧବା ଭାବରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ। ତୁମେ ଦୃଢ଼ ଧର୍ମଶୀଳ ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଅସତୀ ଭାବେ ଦେଖୁଛି—ସୁନ୍ଦର ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ ରହିଛି, ମଦ ପିଇଥିବା ପୁରୁଷ ପରି। ତୁମେ ମୋତେ ଭଲ ଶବ୍ଦରେ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥିଲ, କିନ୍ତୁ ଏକ ଶିକାରୀ ହରିଣକୁ ଗୀତ ଦେଇ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ପରି, ମୋ ନାଶ କରିଛ। ଏବେ ମାନ୍ୟମାନେ ମୋତେ ଅମାନ୍ୟ କହିବେ—ନିଜ ପୁଅକୁ ବେଚିଦେଇଥିବା, ମଦ ପିଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି। କେଉଁ ଦୁଃଖ, କେଉଁ ଦୁଃସାହସ ମୁଁ ତୁମ ବାକ୍ୟ ଅନୁଭବ କରୁଛି! ଏପରି ଦୁଃଖ ଆସିଛି, ଯେପରି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କିଛି ଅପରାଧ କରିଥିଲି। ଦୀର୍ଘ ଦିନ ମୁଁ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଜନ, ଦୁଷ୍ଟା ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୋଇଛି—ଅଜ୍ଞାନରେ ଏକ ରସିକୁ ସାପ ଭାବି ଉଠାଇବା ପରି। ତୁମ ସାଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବିନଥିଲି—ଏକ ଶିଶୁ ଏକଳା ହୋଇ ଅସିଆ କଳା ସାପକୁ ଛୁଇବା ପରି। ଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋପରେ ଅପମାନ କରିବାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ରଖିଛି, କାରଣ ମୋ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମହାତ୍ମା ପୁଅ ପିତା ବିହୀନ ହୋଇଯିବ। ଦଶରଥ ନିଶ୍ଚୟ ଶିଶୁ ଭାବରେ ଅନ୍ୟାୟ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ବେଦ, ଶିଷ୍ୟତା ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ହୋଇଥିବା ପୁଅକୁ ଏକ ନାରୀ ପାଇଁ ବନକୁ ପଠାଯିବାରୁ। ମୋ ପୁଅ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଅସମର୍ଥ; ବନକୁ ଯାଇବାକୁ କହିଲେ, ସେ 'ଠିକ ଅଛି' ମାତ୍ର କହିଦେବ। ଯଦି ରାଘବ ମୋ ଇଚ୍ଛା ବିପରୀତ କରିଥାନ୍ତି, ମୋତେ ଭଲ ଲାଗିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଶିଶୁ ଏହି କରିବେ ନାହିଁ। ରାଘବ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବେ; ମୃତ୍ୟୁ ଅସହ୍ୟ ହେଇ ମୋତେ ଯମ ଲୋକକୁ ନେଇଯିବ। ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ମୋ ଆଦରିଆ ଲୋକ ରହିବା ସମୟରେ, ତୁମେ କଣ ଅପରାଧ କରିବ? କୌସଲ୍ୟା ଯଦି ମୋତେ, ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ଦୁଃଖ ସହିପାରିନଥିବାରୁ, ସେ ମୋ ସହିତ ଏକା ଚାଲିଯିବେ। କୌସଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୁଁ ଏବଂ ଆମେ ତିନି ପୁଅମାନେ ନରକକୁ ବିନ୍ଦିଦେଇ, କୈକେୟୀ ଏବେ ସୁଖୀ ହେବ। ମୁଁ ଓ ରାମ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଏବେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଶାସନ କରିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ସଦା ସମ୍ମାନ ଓ ଅଚଳତା ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ଏବେ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଆସିଛି। ଯଦି ଏହି ବନବାସ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ, ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭରତ ମୋ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରନାହିଁ। ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ତୁମେ ବିଧବା ଭାବରେ ନିଜ ପୁଅ ସହିତ ଏବେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ। ତୁମେ ରାଜପୁତ୍ରୀ, ମୋ ଘରେ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ରହିଛ; ଜଗତରେ ମୋ ଅପମାନ ନିଶ୍ଚିତ, ମୋ ନିଜ ଲାଜ ମଧ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଭାବେ ଅପମାନ କରିବେ। ମୋ ପୁଅ ରାମ ଯେଉଁଠି ଚାରି ଚକ୍ର ରଥ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାରେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ, ଏବେ କିପରି ବନରେ ପଦେ ପଦେ ଉଡ଼ିବେ? ଖାଦ୍ୟ ସମୟରେ କୁନ୍ତଳ ଦେଇ ଶୋଭିତ ରାନ୍ଧୁଆ ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ରସନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବରେ ଯାଉଥିଲି। କିପରି ମୋ ପୁଅ ଏବେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତିଳା ଓ ଖଟା ଜଙ୍ଗଲ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ? ଯେଉଁଠି ଶୋଭାମୟ ପୋଷାକ ଓ ସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବେ ରାମ କିପରି ଚିର ଚାଲା ମାନ୍ୟ ହେବେ? ଦଶରଥ ଏପରି ଦୁଃଖ ରେ ଦେବୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନିଜ ହୃଦୟର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନର ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଇଲେ, ତାଙ୍କର ଏକାନ୍ତ ଦୁଃଖ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତି ଶୋକ ମଧ୍ୟ ଜଣାଇଲେ।