ଦଶରଥ ଏବେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତି ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମରେ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖୁଛି, ଯେଉଁପରି ଏକ ଶିଶୁରେ ଦେଖାଯାଏ—ଏହି ଭୟ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା, ଯାହାରୁ ଏପରି ଅନୁରୋଧ କଲା? ତୁମେ ବରତଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସେଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଏବଂ ରାଘବଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ଏହି ମନୋଭାବ ଓ ମିଥ୍ୟା ଚାଲ ଛାଡ଼। ଯଦି ତୁମେ ପତି, ପ୍ରଜା ଓ ବରତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ହେ କୠରୂର, ମନୁଷ୍ୟତ୍ୱ ହୀନ, ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରୁଥିବା ଜନ, ତେବେ କଣ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ତୁମେ ମୋରେ କିମ୍ବା ରାମରେ ଦେଖୁଛ? ରାମ ଛାଡ଼ି ବରତ କେବେ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ବସ୍ତବରେ ବରତଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରାମଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଭାବେ। ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବାକୁ କହିଲେ, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବି? ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଶୋକରେ ଧୂସର ହୋଇଯିବ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ହେଲେ ହୁଏ। ମୁଁ ଏହି ଭଲ ନିଷ୍ପତ୍ତି ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ନେଇଥିଲି—ଏବେ ସେ ଭଙ୍ଗ ହେଉଛି। ସେନା ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିଯିବ, ଅନ୍ୟମାନେ ପରାଜିତ କରିଦେଇଥିବା ପରି। ଏହି ଦେଖି ଚାରିଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ ମୋତେ କଣ କହିବେ? ‘ହାଏ, ଏହି ଯୁବକ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଏତେ ଦିନ ରାଜ୍ୟ କରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ବୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମଶୀଳ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ।’ ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ପଚାରିବେ, ତେବେ ମୁଁ କଣ କହିବି? ଯେ ମୋ ସନ୍ତାନକୁ ମୁଁ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାପରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଲି? ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଏହାକୁ ମିଥ୍ୟା ଭାବିବେ। ରାଘବ ଯେବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, କୌଶଲ୍ୟା ମୋତେ କଣ କହିବେ? ମୁଁ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ କଣ ଉତ୍ତର ଦେବି? କୌଶଲ୍ୟା ମୋତେ ସଦା ଦାସୀ, ମିତ୍ର, ଜନାନୀ ଭାବେ ସେବା କରିଛନ୍ତି—ସେ ସଦା ମୋର ଭଲ ଚାହିଁଛନ୍ତି, ପୁଅକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ମୃଦୁ ଭାଷା କହନ୍ତି। ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ସେ ରାନୀଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଉନଥିଲି—ଏବେ ମୋତେ ବିଷାଦ ହେଉଛି, ଯେତେ ଭଲ କରିଥିଲି। ଯେପରି ରୋଗୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ ମିଶିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ସେପରି ରାମଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବା ମୋ ପାଇଁ ଅତି ଦୁଃଖଦାୟକ। ସୁମିତ୍ରା ଏହା ଦେଖି କିପରି ମୋତେ ଭରସା କରିପାରିବେ? ଅଭାଗିତା ବୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଖବର ଶୁଣିବେ—ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ। ବୈଦେହୀ ମୋ ପାଇଁ ଶୋକ କରି ଜୀବନ ଶେଷ କରିଦେବେ। ଯେପରି ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ରେ ସାଥି ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା କିନ୍ନରୀ ଅସହାୟ ହୁଏ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖି ସହିପାରିବିନାହିଁ। ମୁଁ ଦୀର୍ଘକାଳ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଆଶା କରୁନାହିଁ, ନାହିଁ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ। ନିଶ୍ଚିତ, ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ବିଧବା ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ। ତୁମେ ଦେଖାରେ ସଦ୍ଗୁଣବତୀ ଲାଗୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଅସତୀ ଭାବେ ଭାବୁଛି—ସୁନ୍ଦର ଆକୃତି ମଧ୍ୟରେ ବିଷ ମିଶିଥିବା ପରି, ଯେପରି ମଦପାନ କରିଥିବା ଲୋକ। ତୁମେ ମୋତେ ମିଥ୍ୟା ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଥିଲ, ହେଲେ ଏହା ହରିଣକୁ ଶିକାରୀ ଗୀତ ଗାଇ ଆକୃଷ୍ଟ କରିବା ପରି, ତୁମେ ମୋ ନାଶ କରିଦେଲ। ନିଶ୍ଚିତ, ସମ୍ମାନିତ ଲୋକେ ମୋତେ ଅସମ୍ମାନିତ ଭାବେ ରାସ୍ତାରେ ଦୋଷ ଦେବେ—ମୋ ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିବା ପରି, ମଦପାନ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି। ହାଏ, କେତେ ବେଦନା, କେତେ କଷ୍ଟ, ଯେଉଁଥିରେ ମୁଁ ତୁମ ଦୁର୍ବାକ୍ୟ ସହିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି! ଏପରି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି, ମୁଁ ଆଗରୁ କିଛି ଅପରାଧ କରିଥିଲି କି? ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି, ହେ ପାପିନୀ, ତୁମେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରି ରହିଛ, ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ଦୋରକୁ ସାପ ଭାବି ଧରାଯାଏ। ତୁମ ସାଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ଭାବି ରହିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବେ ଚିହ୍ନିପାରିଲିନି—ଏକ ଶିଶୁ ଏକଳା ହୋଇ କଳା ସାପକୁ ଛୁଇଁଥିବା ପରି। ନିଶ୍ଚିତ, ଏହି ଜଗତ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ରଖିଛି, କାରଣ ମୋର ଦୁଷ୍ଟତାରେ ସେ ମହାତ୍ମା ପୁଅ ପିତାଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଉଛି। ଦଶରଥ ନିଶ୍ଚିତ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ ଓ ଇଚ୍ଛାପୂରଣରେ ଅନୁଗତ, କାରଣ ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବେ। ବେଦ, ଛାତ୍ରଧର୍ମ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷାରେ ଶିକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ ଏବେ ଭୋଗର ସମୟରେ ମହା ଦୁଃଖ ସହିବେ। ମୋ ପୁଅ ମୋତେ କେବେ ଦ୍ୱିତୀୟ କଥା ଉତ୍ତର ଦେବେ ନାହିଁ; ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ, ସେ କେବଳ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହିବ। ଯଦି ରାଘବ ମୋର ଇଚ୍ଛା ବିରୋଧରେ କିଛି କରିଥାନ୍ତେ, ମୋ ପାଇଁ ଏହା ପ୍ରିୟ ହେବା ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ମୋ ପିଲା ଏପରି କଦାଚିତ୍ କରିବେ ନାହିଁ। ଯେବେ ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହେଇଯିବି; ଅସହ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ନେଇଯିବ। ମୁଁ ମରିଯିବି ଓ ରାମ ମହାପୁରୁଷ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ମୋ ଆତ୍ମୀୟ ଲୋକ ରହିଯିବେ, ତେବେ ତୁମେ କେଉଁ ଅପରାଧ କରିବ? ଯଦି କୌଶଲ୍ୟା ଏହି ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ ଓ ମୋତେ, ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ଛାଡ଼ି ମୋ ପଛରେ ଯିବେ, ତେବେ ରାନୀ ମୋ ସହିତ ଏକା ହୋଇଯିବେ। କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୋତେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ତିନି ପୁଅକୁ ନରକକୁ ଛାଡ଼ି ତୁମେ କୈକେୟୀ ସୁଖୀ ହେବ। ମୋ ଏବଂ ରାମକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହି ଭାବ୍ୟ, ଅଚଳ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶକୁ ତୁମେ ଶାସନ କରିବ—ଏବେ ଏହା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯିବ। ଯଦି ଏହି ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ ବରତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ, ତେବେ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବରତ ମୋ ପିଣ୍ଡ ଦେଉନାହିଁ। ମୁଁ ମରିଯିବି ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ତୁମେ ବିଧବା ଭାବେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ଏବେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ। ହେ ରାଜକୁମାରୀ, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ମୋ ଘରେ ରହିଛ; ଜଗତରେ ମୋର ଅପମାନ ନିଶ୍ଚିତ, ମୋର ଅପମାନ ହେବ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ନିନ୍ଦିତ ହେଇଯିବି। ମୋର ପୁଅ ରାମ, ଯିଏ ସୁନ୍ଦର ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ାରେ ବାରମ୍ବାର ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ ପଦେ ପଦେ ଘୁଞ୍ଚିବେ? ଖାଇବା ବେଳେ ଗହଣା ପିନ୍ଧିଥିବା ରନ୍ନାମାନେ ମୋ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ତିଆରି କରୁଥିଲେ।