ରାଜା ଦଶରଥ କୈକେୟୀଙ୍କ କଠୋର ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣିଲେ। ସେ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା, ବିଜୁଳି ପଡ଼ିବା ପରି ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ଭରିଦେଲା। ରାଜା ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଖୁସି ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ରାଣୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଓ ଭୟଙ୍କର ଶପଥ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଦଶରଥ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ତାଗିଲେ—"ରାମ!"—ଏବଂ ଛେଦିତ ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ଢେରି ପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ବିବ୍ରାନ୍ତ ହେଲା; ମନୋବିକାର ଭଳି ଅବସ୍ଥା ହେଲା, ରୋଗୀ ପରି ଅସ୍ବସ୍ଥ ଲାଗିଲେ, ଶକ୍ତି ହରାଇଗଲା, ଯେମିତି ବିଷହୀନ ସର୍ପ ନିର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ, ସେମିତି ଏଇ ପୃଥିବୀର ଏଇ ପ୍ରଭୁ ଅସାହାୟ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ତା’ପରେ ଦଶରଥ କ୍ଷୀଣ ଓ ପୀଡ଼ିତ କଣ୍ଠରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "କିଏ ତୁମକୁ ଏମିତି ନାଶକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କଲା, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଲାଭ ପରି ଦେଖାଯାଏ?" ସେଉଁଠି କହିଲେ, "ତୁମେ ମୋତେ ଲଜ୍ଜା ବିନା କଥା କହୁଛ, ମନେ ହେଉଛି ତୁମ ମନ ଭୂତ-ପିଶାଚରେ ଆବିଷ୍ଟ। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦେଖିନଥିଲି।" "କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଶିଶୁ ପରି ତୁମ ମନ ବିପରୀତ ହେଇଯାଇଛି। କେଉଁଠୁ ଏହି ଭୟ ଆସିଲା, ଯେଉଁଠୁ ଏମିତି ଦାବି କରିଛ?" "ତୁମେ ଚାହୁଁଛ ଭାରତ ସିଂହାସନରେ ବସୁନ୍ତୁ ଓ ରାଘବ ବନକୁ ଯାଆନ୍ତୁ। ଏଇ ମନୋଭାବ ଓ ଏହି ଅସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼।" "ଯଦି ତୁମେ ସ୍ୱାମୀ, ପ୍ରଜା ଓ ଭାରତଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ହେ କ୍ରୁର, ଦୁଷ୍ଟ, ଛୋଟ ମନର ଓ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବା ନାରୀ..." "ମୋ ଏବଂ ରାମରେ କେଉଁଠି ଦୁଃଖ ବା ଅସତ୍ୟ ଦେଖୁଛ? ରାମ ବ୍ୟତୀତ ଭାରତ କେବେ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରାମଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବୁଛି। ରାମକୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ କୁହାଯିବାବେଳେ, କିପରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବି?" "ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅମାବାସ୍ୟାର ଚନ୍ଦ୍ର ପରି କ୍ଷୀଣ ହେଇଯିବ; ଏବଂ ମୋର ଶୁଭ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଥିଲା..." "ସେ ସେନାକୁ କିପରି ଦେଖିବି, ଯାହା ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରାର୍ଥିତ କରି ହଟାଇଦେଲେ ପରି ହେବ? ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ ମୋତେ କଣ କହିବେ?" "ହାଁ, ଏହି ଯୁବ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଏତେ ଦିନ ରାଜ୍ୟ କରିଲେ, ଯଦିଓ ଅନେକ ବୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମିକ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।" "ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ପଚାରିବେ, ତେବେ ମୁଁ ଏଠାରେ କଣ କହିବି? ଯେ, ମୋ ପୁଅକୁ କୈକେୟୀଙ୍କ ଜୋରରେ ମୁଁ ବନବାସ ଦେଇଛି?" "ଯଦି ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ କୁହେଇ, ଲୋକ ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବିବେ। ରାଘବ ବନକୁ ଯିବାବେଳେ କୌଶଲ୍ୟା ମୋତେ କଣ କହିବେ?" "ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କଣ ଉତ୍ତର ଦେବି? କୌଶଲ୍ୟା ସଦା ମୋତେ ଦାସୀ, ସଖୀ, ଭାଗିନୀ ଓ ମାତୃଭାବରେ ସେବା କରିଛନ୍ତି—" "ସ୍ତ୍ରୀ, ଭଗିନୀ, ମାତୃ ଭାବରେ ସେ ସଦା ମୋର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଛନ୍ତି, ପୁଅକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ମୃଦୁ କଥା କହନ୍ତି।" "ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ମାନ ଦେଇନଥିଲି, ତୁମ ପାଇଁ। ଏବେ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଯେଉଁ ଭଲ କାମ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କରିଥିଲି।" "ରୋଗୀ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ବିଷ ମିଶିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ପରି ରାମଙ୍କୁ ହେଉଥିବା ଅନ୍ୟାୟ ଓ ବନବାସ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି।" "ସୁମିତ୍ରା ଏହା ଦେଖି ମୋତେ କିପରି ଭରସା କରିବେ? ଅଭାଗିନୀ ବୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଖବର ଶୁଣିବେ।" "ସେ ଶୁଣିବେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କ ବନବାସ; ହାଁ, ବୈଦେହୀ ମୋ ପାଇଁ ଶୋକ କରି ଜୀବନ ଶେଷ କରିଦେବେ।" "ହିମାଲୟ ପାହାଡ଼ରେ ସାଥୀ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା କିନ୍ନରୀ ପରି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ମହାବନରେ ବନବାସ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିବିନି।" "ମୁଁ ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ହେବିବି ନାହିଁ, ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖିବିବି ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ, ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ବିଧବା ଭାବେ ରାଜ୍ୟ କରିବ।" "ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ, ଦେଖିବାକୁ ଧର୍ମିକ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରବଞ୍ଚନା କରୁଥିବା ନାରୀ ବୋଲି ଭାବୁଛି—ସୁନ୍ଦର ଆକୃତିରେ ବିଷ ମିଶିଛି, ମଦପିତ ବ୍ୟକ୍ତି ପରି।" "ତୁମେ ମୋତେ ମିଥ୍ୟା ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଥିଲ, ମୋତେ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲ, କିନ୍ତୁ ଶିକାରୀ ହରିଣକୁ ଗୀତ ଗାଇ ଆକର୍ଷଣ କରିବା ପରି, ତୁମେ ମୋର ବିନାଶ କରିଛ।" "ନିଶ୍ଚିତ, ଲୋକେ ମୋତେ ଅପବାଦ ଦେବେ, ରାସ୍ତାରେ ମୋତେ ଅପମାନ କରିବେ—ମୋ ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରିଥିବା, ମଦପିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି।" "ହାଁ, କି ଦୁଃଖ, କି କଷ୍ଟ, ଯେ ମୁଁ ତୁମ ଏହି କଥା ସହିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି! ମୋ ଉପରେ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଆସିଛି, ଯେପରି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କିଛି ଅପରାଧ କରିଥାଏ।" "ଦୀର୍ଘ ସମୟ ହେଉଁଛି, ହେ ପାପିନୀ, ତୁମେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲ, ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ମଣିଷ ଦୈଵବଶାତ ରସୀକୁ ସର୍ପ ଭାବି ଧରେ।" "ତୁମ ସଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବି ଦେଖିନଥିଲି—ଶିଶୁ ଏକାକୀ ହୋଇ କଳା ସର୍ପକୁ ହାତ ଦେଇ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବାପରି।" "ନିଶ୍ଚିତ, ଏହି ଜଗତର ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଅପବାଦ ଦେବେ, କାରଣ ମୋର ପାପ କାରଣରେ ସେଇ ମହାତ୍ମା ପୁଅ ପିତୃବିୟୋଗରେ ପଡ଼ିଛି।" "ସତ୍ୟ, ଦଶରଥ ଶିଶୁପରି ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ଧ; କାରଣ ଏକ ନାରୀ ପାଇଁ ସେ ପ୍ରିୟପୁଅକୁ ବନକୁ ପଠାଇବେ।" "ବେଦ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ୍ୟ ଓ ଆଚାର୍ୟମାନେ ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ଭୋଗ ସମୟରେ ମୋ ପୁଅ ମହା କଷ୍ଟ ଭୋଗିବ।" "ମୋ ପୁଅ ମୋତେ ଦ୍ୱିତୀୟ କଥା କହିପାରିବେ ନାହିଁ; ବନକୁ ଯିବାକୁ କୁହାଯିବାବେଳେ, ସେ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହିଦେବ।" "ଯଦି ରାଘବ ବନକୁ ଯିବାକୁ ମୋ ଇଚ୍ଛା ବିରୋଧ କରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗିଥାନ୍ତା; କିନ୍ତୁ ମୋର ପୁଅ ଏହି କଥା କରିବେ ନାହିଁ।" "ଯେବେ ରାଘବ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସମସ୍ତ ଲୋକେ ମୋତେ ଦୋଷ ଦେବେ; ମୃତ୍ୟୁ, ଯାହା ସହିପାରିବି ନାହିଁ, ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ନେଇଯିବ।" "ମୁଁ ମୃତ ହେବି ଓ ରାମ, ପୁରୁଷୋत्तମ, ବନକୁ ଚାଲିଯିବେ, ମୋର ପ୍ରିୟ ପ୍ରଜା ରହିଯିବେ, ତେବେ ତୁମେ କଣ ପାପ କରିବ?" "ଯଦି କୌଶଲ୍ୟା ମୋତେ, ରାମ ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖ ସହିପାରିନାଥିବାରୁ ମୋ ସହିତ ଏକାକି ଯିବେ..." "କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୋତେ ଏବଂ ଆମ ତିନି ପୁଅକୁ ନରକକୁ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ, କୈକେୟୀ, ଖୁସି ହେବ।