କୈକେୟୀ ଏହିପରି କଥା କହିବା ପରେ ଚୁପ୍ଚାପ ହେଇଗଲେ; ଦଶରଥ ରଜା, ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଥିଲେ, କୈକେୟୀ କୌଣସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବା ଓ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବା ବିଷୟରେ କୈକେୟୀ ଯେଉଁ କଥା କହିଲେ, ତାହା ଶୁଣି ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲା। ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ କୌଣସି କଥା କହିଲେ ନାହିଁ, ଅସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଣୀଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅପ୍ରିୟ କଥା ଶୁଣି ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଗଲେ। ଏହି କଥାଗୁଡିକ ଦଶରଥଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ମାନେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଘାତ ଦେଲା, ଦୁଃଖ ଓ ବିଷାଦରେ ଭରିଗଲେ, ସେ କୌଣସି ଉଲ୍ଲାସ ଅନୁଭବ କରିଲେ ନାହିଁ। ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଶପଥ ବିଷୟରେ ଭାବି, ଦଶରଥ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ଫେଲି 'ରାମ' ଦେଇ ବୃକ୍ଷ ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର, ପାଗଳ ଭଳି, ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଭଳି, ଶକ୍ତି ହରାଇ ଯାଇଥିବା ନାଗ ଭଳି, ଭୂମିର ନାଥ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ଦଶରଥ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, "କିଏ ତୁମକୁ ଏହି ଧ୍ୱଂସକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଲା, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଲାଭକାରୀ ଲାଗିଥାଏ?" ତୁମେ ମୋତେ ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି କଥା କହୁଛ, ମନ ଭୂତ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଭଳି; ମୁଁ ଏପରି ଦୁଷ୍ଟତା ତୁମ ଚରିତ୍ରରେ ଆଗରୁ ଜାଣି ନଥିଲି। ଏବେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଶିଶୁ ଭଳି, ତୁମେ ଅନ୍ୟ ମନୋଭାବ ଦେଖାଉଛ; କେଉଁଠୁ ଏହି ଭୟ ଆସିଛି, ଯେ ତୁମେ ଏପରି ବର ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଛ? ତୁମେ ଭରତଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସିବାକୁ ଚାହୁଛ, ରାଘବଙ୍କୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ; ଏହି ମନୋଭାବ ଓ ମିଥ୍ୟା କଥା ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପତି, ଜନତା ଓ ଭରତଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚାହୁଛ, ମୃଦୁ ହୃଦୟ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ, ଛୋଟ ମନ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ତେବେ କେଉଁ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ମୋଠି ଓ ରାମଠି ଦେଖୁଛ? ରାମ ଛଡ଼ା, ଭରତ କେଉଁ ଭଳି ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିପାରିବ? ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରାମଠୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଗଣନା କରେ; ରାମକୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ, କିପରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବି? ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅମାବାସ୍ୟା ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଫିକା ହୋଇଯିବ; ମୋ ଭଲ ନିଶ୍ଚୟ, ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, କିପରି ମୁଁ ଦେଖିବି? ସେନା ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ ଫେରିଯିବା ଭଳି ମୁଁ ଦେଖିବି; ଏବଂ ଚାରିଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ କିପରି କଥା କହିବେ? ଆହା, ଏହି ଯୁବ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଏତେ ଦିନ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ, ଯଦିଓ ଅନେକ ବୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମିକ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ, ତେବେ ମୁଁ କିପରି କଥା କହିବି? କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାପରେ ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ବନବାସ ଦେଲି? ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ କହିଲେ ମିଥ୍ୟା ଭାବିବେ। କୌସଲ୍ୟା ରାଘବ ବନକୁ ଯିବା ପରେ ମୋତେ କିପରି କଥା କହିବେ? ଏବଂ ମୁଁ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ କରିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ କିପରି ଉତ୍ତର ଦେବି? କୌସଲ୍ୟା ସଦା ମୋ ସେବା କରିଛନ୍ତି—ଦାସୀ, ମିତ୍ର, ସ୍ତ୍ରୀ, ଭଉଣୀ, ମା ଭଳି, ସେ ସଦା ମୋ ଭଲ ଚାହିଛନ୍ତି, ପୁଅକୁ ଭଲ ପାଇଛନ୍ତି, ମୃଦୁ କଥା କହିଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇନଥିଲି, ତୁମ ପାଇଁ; ଏବେ ମୋତେ କଷ୍ଟ ଦେଉଛି, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସବୁ ଭଲ କରିଥିଲି। ରାମଙ୍କୁ ହେଉଥିବା ଅନ୍ୟାୟ ଓ ବନବାସ, ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ବିଷ ମିଶା ଖାଦ୍ୟ ଭଳି। ସୁମିତ୍ରା ଏହି ଦେଖି ମୋତେ କିପରି ଭରସା କରିବେ, ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେବେ; ଦୁଃଖିତ ଭୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର କଥା ଶୁଣିବେ। ସେ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଶୁଣିବେ; ଆହା, ଭୈଦେହୀ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବେ ଓ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ନଷ୍ଟ କରିବେ। ହିମାଳୟ ଶ୍ରେଣୀରେ ସାଥୀ ଛାଡ଼ିଦିଆ କିନ୍ନରୀ ଭଳି, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିବିନି। ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଆଶା କରୁନାହିଁ, ମୈଥିଳୀଙ୍କ ରୋଦନ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ, ତୁମେ ଏକା ଓ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ। ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ନିର୍ମଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅସ୍ତୀତ୍ୱ ହୀନ ଭାବିବି—ସୁନ୍ଦର ରୂପ ମଧ୍ୟ ନିବିଡ଼ ବିଷ ଭଳି, ମଦ ଖାଇଥିବା ଲୋକ ଭଳି। ତୁମେ ମୋତେ ମିଥ୍ୟା ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କଥା କହିଲେ, ଶିକାରୀ ଜଣେ ହରିଣକୁ ଗୀତ ଶୁଣାଇ ମାରିଦେଇଥିବା ଭଳି, ମୋ ନାଶ କରିଦେଲେ। ସତ୍ୟ, ମାନ୍ୟ ଲୋକେ ମୋତେ ଅମାନ୍ୟ ଭାବି ଚାଲିବେ—ମୋ ପୁଅକୁ ବେଚିଦେଇଥିବା ଭଳି, ମଦ ଖାଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି। ଆହା, କେଉଁ ଦୁଃଖ, କେଉଁ କଷ୍ଟ, ମୁଁ ତୁମ କଥା ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଛି! ଏପରି ଦୁଃଖ ଆସିଛି, ଜଣେ ଅପରାଧୀ ଭଳି। ଦୀର୍ଘ କାଳ ମୁଁ ତୁମ, ଦୁଷ୍ଟା, ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେଉଛି, ଅଜ୍ଞାନରେ ରସି ଭଳି ସାପ ଭାବି ଧରିଥିବା ଭଳି। ତୁମ ସାଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରି ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବିନଥିଲି—ଶିଶୁ ଭଳି, ଏକା, ତାଳପାତରେ କଳା ସାପ ଛୁଇଁଥିବା ଭଳି। ଏହି ଜଗତ ମୋତେ ଅପମାନ କରିବ, କାରଣ ମୋ ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ମହାତ୍ମା ପୁଅ ତାଙ୍କ ପିତାଠୁ ବଞ୍ଚିଗଲା। ଦଶରଥ ନିଶ୍ଚିତ, ଶିଶୁ ଭଳି ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ବାଧିତ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଏକ ମହିଳା ପାଇଁ ବନକୁ ପଠାଇବେ। ଯେଉଁପରି ବେଦ ଶିକ୍ଷା, ଶିଷ୍ୟତ୍ୱ ଓ ଗୁରୁମାନେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବେ ଆନନ୍ଦ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ପୁନି ବଡ଼ କଷ୍ଟ ମୁହାଁ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ। ମୋ ପୁଅ ମୋତେ ଦ୍ୱିତୀୟ କଥା କହିବାକୁ ଅସମର୍ଥ; ବନକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ, 'ଠିକ ଅଛି' ବୋଲି କହିବ। ଯଦି ରାଘବ ବନକୁ ଯିବାକୁ ମୋ ଇଚ୍ଛାର ବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ହେବ, କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅ ଏପରି କରିବେନି। ରାଘବ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକେ ମୋତେ ଦୂଷିବେ; ମୃତ୍ୟୁ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ ମୋତେ ୟମ ଲୋକକୁ ନେଇଯିବ। ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି, ରାମ ମହାପୁରୁଷ ବନକୁ ଯିବା ପରେ, ମୋ ପ୍ରିୟ ଲୋକମାନେ ରହିବେ, ତୁମେ କେଉଁ ଅପରାଧ କରିବେ? ଯଦି କୌସଲ୍ୟା ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେନି, ରାଣୀ ଏକା ମୋ ପଛରେ ଚାଲିଯିବେ।