ଏହି ଘଟଣାରେ, କୌଶଳ୍ୟୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ, କୈକେୟୀ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗମ୍ଭୀର ଶପଥ ନେଲେ—“ହେ ନରପତି, ଭରତ ଓ ମୁଁ, ଦୁହେଁ ଶପଥ କରୁଛୁ, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ବ୍ୟତୀତ ଆମେ କିଛିରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବୁ ନାହିଁ।” ଏଭଳି କହି, କୈକେୟୀ ଚୁପ୍ଚାପ ହୋଇଗଲେ; ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ତିନି ଆଉ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦ, ଯେଉଁଥିରେ ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇବା ଓ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବାର କଥା ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ଭୟଭୀତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଲା। ସେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ଧରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି ରହିଲେ, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହୁଥିଲେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଶବ୍ଦ ବିଜୁଳି ଘାତ ଭଳି ଦଶରଥଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବିଦାରିଦେଲା; ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ହରାଇଗଲା। ରାଜା ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଶପଥ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି “ରାମ!” ବୋଲି ଡାକି, କଟିଯାଇଥିବା ଗଛର ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ, ଦେହ ଅସ୍ୱସ୍ଥ, ଶକ୍ତି ହରାଇଥିବା ସର୍ପ ଭଳି ହେଇଗଲେ ଏହି ପୃଥିବୀର ମାଲିକ। ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“କିଏ ତୁମକୁ ଏହି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଛି, ଯାହା ଦେଖି ଲାଭ ଲାଗୁଛି କିନ୍ତୁ ମୂଳତଃ ନାଶକାରୀ? ତୁମେ ମୋତେ ଲଜ୍ଜା ବିନା କଥା କହୁଛ, ମନେହେଁ ତୁମ ମନ ଭୂତ-ପିଶାଚ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତୁମରେ ଏପରି ଦୁଷ୍ଟତା ଦେଖିନଥିଲି। ଏବେ ତୁମକୁ ଶିଶୁ ଭଳି ଅବିଚାରଶୀଳ ଲାଗୁଛ; କେଉଁଠାରୁ ଏହି ଭୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯେ ତୁମେ ଏପରି ଦାବି କଲା?” “ତୁମେ ଭରତଙ୍କୁ ସିଂହାସନ ଓ ରାଘବଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ଏହି ମନୋଭାବ ଓ ଏହି ଅସତ୍ୟରୁ ବିମୁକ୍ତ ହେଉ। ଯଦି ତୁମେ ପତି, ଜନତା ଓ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ହେ କ୍ରୂର, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ନାରୀ, ତେବେ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନାହିଁ। ମୋ କିମ୍ବା ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଦେଖୁଛ? ରାମ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କେହି ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ତ ଭରତଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରାମଠାରୁ ଅଧିକ ମାନେ; କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇବାକୁ କହିବାବେଳେ, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବି?” “ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅମାବାସ୍ୟାର ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ମ୍ଲାନ ହେଇଯିବ; ଆମେ ମିଶି କରିଥିବା ଭଲ ନିଶ୍ଚୟ ଭଙ୍ଗ ହେବ। ଆମ ସେନା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ ଫେରିଯିବାକୁ କିପରି ଦେଖିବି? ଚାରିଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ ମୋତେ କଣ କହିବେ?” “ହା, ଏହି ଯୁବ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଏତେ ଦିନ ରାଜ୍ୟ କରିଲେ, ଯଦିଓ ବହୁତ ବୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମିକ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ, ତେବେ ମୁଁ କଣ ଉତ୍ତର ଦେବି? କୈକେୟୀଙ୍କ ଜୋରଦାରୀରେ ମୁଁ ନିଜ ପୁଅକୁ ବନକୁ ପଠାଇଛି ବୋଲି କହିବି?” “ଏହି ସତ୍ୟ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ତାକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବିବେ। ରାଘବ ବନକୁ ଯିବା ପରେ କୌଶଳ୍ୟା ମୋତେ କଣ କହିବେ? ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଅପରାଧ କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କିପରି ଉତ୍ତର ଦେବି? କୌଶଳ୍ୟା ମୋତେ ଦାସୀ, ବନ୍ଧୁ, ପତ୍ନୀ, ଭଉଣୀ, ମାତୃ ଭଳି ସେବା କରିଥିଲେ—ସେ ସଦା ମୋ ଭଲ ଚାହିଁଥିଲେ, ପୁଅକୁ ଭଲପାଇଥିଲେ, ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଉନଥିଲି, ତୁମ ପାଇଁ। ଏବେ ଏହା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଯେ ତୁମ ପାଇଁ କରା ସମସ୍ତ ଭଲ କାମ ଅପରାଧ ହେଇଗଲା। ରାମଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟାୟ ହେଲା ଓ ତାଙ୍କର ବନଗମନ, ଏହା ରୋଗୀ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ବିଷ ମିଶିତ ଖାଦ୍ୟ ଭଳି ଲାଗୁଛି।” “ସୁମିତ୍ରା ଏହା ଦେଖି, ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରିପାରିବେ କି? ଦୁଃଖିତ ବୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଖବର ଶୁଣିବେ—ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କ ବନବାସ। ବୈଦେହୀ ମୋ ପାଇଁ ଶୋକ କରି, ଜୀବନ ନଷ୍ଟ କରିଦେବେ। ହିମାଲୟ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ସ୍ୱାମୀ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା କିନ୍ନରୀ ଭଳି, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଯିବା ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଆଉ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଆଶା କରୁନାହିଁ, ମୈଥିଳୀଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଦେଖିବାକୁ ମନ ଚାହେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ, ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ବିଧବା ଭଳି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ।” “ଦେଖିବାକୁ ଧର୍ମିକ ଲାଗୁଛ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଚରିତ୍ର—ସୁନ୍ଦର ଆକୃତି ମଧ୍ୟରେ ବିଷ ଭଳି, ମଦପାନ କରିଥିବା ପୁରୁଷ ଭଳି। ତୁମେ ମୋତେ ମିଥ୍ୟା ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଥିଲ, ଶିକାରୀ ହରିଣକୁ ଗୀତ ଗାଇ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ଭଳି, ମୋ ନାଶ କରିଦେଲ। ମାନ୍ୟ ଲୋକେ ମୋତେ ଅମାନ୍ୟ କହିବେ, ପୁଅ ବିକ୍ରେତା ଭଳି, ମଦପାନ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି। ଆହା, କେମିତି ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ଆସିଛି, ମୁଁ ତୁମ ଏହି ଶବ୍ଦ ସହିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି! ଏପରି ଦୁଃଖ ମୋ ପୂର୍ବଜନ୍ମର କୌଣସି ଅପରାଧ ଫଳ ହେବା ଦରକାର।” “ବର୍ଷରେ ମୁଁ ଏହି ପାପିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୋଇଛି, ଯେମିତି ଅଜ୍ଞାନରେ ମଣିଷ ରସିକୁ ସର୍ପ ଭାବି ଧରେ। ତୁମ ସାଙ୍ଗ ଉପଭୋଗ କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଭାବିନଥିଲି—ଶିଶୁ ଏକା ଥିଲେ କଳା ସର୍ପକୁ ହାତ ଦେଇଛି ଭଳି। ଏହି ପୃଥିବୀର ଲୋକମାନେ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବାର ଅଧିକାର ରଖନ୍ତି, କାରଣ ମୋର ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ମହାତ୍ମା ପୁଅ ପିତୃ ସ୍ନେହ ବିଞ୍ଚିତ ହେଲେ। ଦଶରଥ ନିଶ୍ଚୟ ଶିଶୁ ଭଳି ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ଧ; ଏକ ନାରୀ ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ବନକୁ ପଠାଇବେ।” “ବେଦ, ଶିଷ୍ୟତ୍ୱ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ମୋ ପୁଅ, ଭୋଗ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦୁଃଖ ସହିବେ। ମୋ ପୁଅ ମୋତେ ଦ୍ୱିତୀୟ କଥା କହିବେ ନାହିଁ; ବନକୁ ପଠାଇବାକୁ କହିଲେ, ସେ ‘ଠିକ୍ ଅଛି’ ବୋଲି କହିଦେବେ। ଯଦି ରାଘବ ବନକୁ ଯିବାକୁ ମୋର ଇଚ୍ଛା ବିପରୀତ କାମ କରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁଥାନ୍ତା, କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅ କେବେ ଏପରି କରିବେ ନାହିଁ। ରାଘବ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ, ସମସ୍ତେ ମୋତେ ଦୋଷାରୋପ କରିବେ; ମୃତ୍ୟୁ ଏହି ଦୁଃଖ ସହିପାରିବ ନାହିଁ, ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ନେଇଯିବ।