କୈକେୟୀ କହିଲେ, “ଏକ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପାଦେ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଦେଇପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଅପେକ୍ଷା ଭଲ ହେବା। ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଛଡ଼ି ଆଉ କିଛି ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରିବ ନାହିଁ—ଏହି ଶପଥ ମୁଁ ତୁମକୁ, ମହାରାଜ, ଓ ମୋ ସନ୍ତାନ ଭରତଙ୍କ ନାମରେ ଦେଉଛି।” ଏପରି କହି ଦେଇ, କୈକେୟୀ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଆଉ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଠୋର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଥିଲା, ଶୁଣି ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲା। ସେ କିଛି ସମୟ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଚୁପଚାପ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରହିଲେ, ଯଦିଓ ତାଙ୍କ କଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପ୍ରିୟ ଥିଲା। ଏହି କଥା, ମନ୍ଦ୍ର ଘର୍ଜନା ପରି ଦୟାନିୟ ହୃଦୟକୁ ଅନ୍ତର୍ଭେଦ କରିଦେଲା; ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ଭରିଯାଇଥିବା ଦଶରଥ ଏପରି କେବେ ଖୁସି ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ରାଜା ଭାବିଲେ, ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଶପଥ ଦେଖି, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ ‘ରାମ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, କଟା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ଚୁଆଁ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଇଗଲା, ଦୂର୍ବଳ ଓ ଅସୁସ୍ଥ ଲୋକ ପରି, ସ୍ନାନ ବିହୀନ ସର୍ପ ପରି ଶକ୍ତିହୀନ ହେଇ ପଡ଼ିଲେ। ତା’ପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଦୁଃଖିତ କଣ୍ଠରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ଉପକାର ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଉଛି, କିଏ ତୁମକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲା? ତୁମେ ମୋତେ ଲଜ୍ଜା ବିନା କଥା କହୁଛ; ମୁଁ କେବେ ତୁମ ଚରିତ୍ରରେ ଏପରି ଦୁର୍ଗୁଣ ଦେଖିନଥିଲି। ଏବେ ତୁମେ ଶିଶୁ ପରି ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଛ; କେଉଁଠୁ ଏହି ଭୟ ଆସିଗଲା, ଯାହାରୁ ଏପରି ବର ଚାହିଲା?” “ତୁମେ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାସନେ ବସିବାକୁ ଓ ରାଘବଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠେଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ଏହି ଭାବନା ଓ ଅସତ୍ୟ ଛାଡ଼। ଯଦି ସ୍୵ାମୀ, ପ୍ରଜା ଓ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଏହି କ୍ରୂର, ଦୁଷ୍ଟ, ନିଚ କାର୍ଯ୍ୟ ରୁକିଯାଅ। ମୋର କିମ୍ବା ରାମଙ୍କର କେଉଁ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଦେଖୁଛ? ରାମ ଛଡ଼ି ଭରତ କେବେ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ତ ଭରତଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରାମଠାରୁ ବି ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ମନେ କରେ; କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇବା ଶୁଣି ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବି?” “ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ହେବା ପରି ଫିକା ହେଇଯିବ। ଆମେ ସବୁ ମିଶି ନେଇଥିବା ଭଲ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଏହିପରି ଭଙ୍ଗ ହେବ। ଆମର ସେନା ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହରାଇ ଯିବା ପରି ଫେରିଯିବ—ମୁଁ କିପରି ଏହା ଦେଖିବି? ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ କ’ଣ କହିବେ? ହେ ଦୁଃଖ, ଏ ଯୁବକ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବହୁ ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ବହୁ ବୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମିକ ଓ ଶିକ୍ଷିତ ଲୋକ ଥିଲେ। ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ପଚାରିବେ, ତେବେ ମୁଁ କ’ଣ କହିବି? ଯେ, ମୋ ଛୁଆକୁ କୈକେୟୀଙ୍କ ଜୋରରେ ମୁଁ ବନବାସ ଦେଇଥିଲି?” “ଯଦି ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ କହିବି, ଲୋକେ ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଧାରଣା କରିବେ। ରାଘବ ବନକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ କୌଶଲ୍ୟା କ’ଣ କହିବେ? ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ କରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବି? କୌଶଲ୍ୟା ମୋ ପ୍ରତି ଚାରି ପ୍ରକାରର ଭାବରେ—ଦାସୀ, ବନ୍ଧୁ, ପତ୍ନୀ, ଓ ଭଉଣୀ ପରି—ସେବା କରିଛନ୍ତି, ସଦା ମୋ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଭଲପାଇଛନ୍ତି, ମୃଦୁ ଭାଷଣ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଇନଥିଲି, କିନ୍ତୁ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲି; ଏବେ ଏହି କଥା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି।” “ଏହା ଏପରି, ଯେମିତି ରୋଗୀ ମଣିଷ ଜହର ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ତେଣୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଶ ଛାଡ଼ିବା ଓ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ସୁମିତ୍ରା ଏହା ଦେଖି କିପରି ମୋପରି ଭରସା କରିବେ? ଦୁଃଖିତ ବୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣିବେ—ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କ ବନବାସ। ହାଁ, ବୈଦେହୀ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶୋଷିଦେବେ।” “ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ରେ ସାଥି ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା କିନ୍ନରୀ ପରି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସରେ ଦେଖି ପାରିବି ନାହିଁ। ମୋ ଜୀବନ ଅଧିକ ଦିନ ରହିବ ବୋଲି ଆଶା ନାହିଁ, ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖିବାର ଆଶା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ବିଧବା ପରି ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ।” “ତୁମେ ବାହ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏବେ ଦେଖୁଛି ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅପତ୍ରା; ଏକ ଶୁଭ୍ର ଆକୃତି, କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ବିଷ ଭରା, ମଦପିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି। ତୁମେ ମୋତେ ମିଥ୍ୟା ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇଥିଲ; ଶିକାରୀ ଯେପରି ମୃଗକୁ ଗୀତରେ ଆକର୍ଷି ମାରିଦେଇଥାଏ, ସେପରି ମୋ ନାଶ କରିଦେଲା। ଏବେ ଲୋକେ ମୋତେ ଅପବାଦ ଦେବେ, ମୋ ସନ୍ତାନକୁ ବିକ୍ରୟ କରିଦେଇଥିବା ମଦପିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି।” “ହାଁ, କେତେ ଦୁଃଖ, କେତେ କଷ୍ଟ, ଯେ ମୁଁ ତୁମ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲି! ଏପରି ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି, ଯେପରି ମୁଁ ପୂର୍ବେ କିଛି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲି। ବହୁଦିନ ଧରି, ହେ ପାପିନୀ, ମୁଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେଉଥିଲି—ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ଜହରିଆ ସର୍ପକୁ ରସୀ ଭାବି ଧରିଥିବା ପରି। ତୁମ ସାଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇ, ମୁଁ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ତାଳି ଭାବିପାରିଲି ନାହିଁ—ଏକା ଶିଶୁ ତା’ର ହାତରେ କଳା ସର୍ପ ଧରିଥିବା ପରି। ଏହି ଜଗତ୍ ମୋପରି ନିନ୍ଦା କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ମୋର ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଏହି ମହାତ୍ମା ପୁଅ ତାଙ୍କ ପିତାଠାରୁ ବିଞ୍ଚିତ ହେଉଛନ୍ତି।” “ଦଶରଥ ନିଶ୍ଚୟ ଶିଶୁ ଓ କାମବଶୀ, କାରଣ ସେ ଏକ ନାରୀ ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ବନକୁ ପଠାଉଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ପୁଅ ବେଦ, ଗୁରୁ ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ଶିକ୍ଷିତ, ସେ ଉପଭୋଗ ସମୟରେ ଆଉ ଏକ ଦୁଃଖ ସହିବେ। ମୋ ପୁଅ କେବେ ମୋତେ ଦ୍ୱିତୀୟ କଥା ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ କୁହିବି, ସେ କେବଳ ‘ଠିକ୍ ଅଛି’ ବୋଲି କହିବେ। ଯଦି ରାଘବ ମୋ ଇଚ୍ଛା ବିରୁଦ୍ଧରେ କିଛି କରିଥାନ୍ତି, ମୋତେ ଭଲ ଲାଗିଥାନ୍ତା, କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅ କେବେ ଏପରି କରିବେ ନାହିଁ।