ଶୈବ୍ୟ ରାଜା, ଯିଏ ଏକ ସାରସଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ନିଜ ମାଂସ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଅଳର୍କ, ଯିଏ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଦାନ କରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ବଚନ ପାଳନ କରି ଅମର ଗୌରବ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ, ସପଥ କରି, କେବେ ତାଙ୍କର ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିନାହାନ୍ତି। ଏହି ପୂର୍ବତନ ଉଦାହରଣ ମନେ ପକାଇ, ଆପଣ ମୋତେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବଚନ ଭଙ୍ଗ କରିବେନାହିଁ। ତେଣୁ, ଏବେ ଆପଣ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, କୌଶଲ୍ୟା ସହିତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହାଁଛନ୍ତି, ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କାମନା କରୁଛନ୍ତି। ଧର୍ମ ହେଉ ବା ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ହେଉ ବା ମିଥ୍ୟା—ଆପଣ ମୋତେ ଯାହା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛନ୍ତି, ତାହା ଭଙ୍ଗ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯଦି ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ କରନ୍ତି, ମୁଁ ଏଠାରେ, ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ବିଷ ପିଇ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବି। ମୁଁ ଏକ ଦିନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯଦି ରାମଙ୍କର ମାଆଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିପାରିବି, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ। ମୁଁ ଓ ଭରତ ଦୁଇଁଜଣ ଆପଣଙ୍କୁ ଶପଥ ଦେଉଛୁ—ରାମଙ୍କୁ ବନେ ପ୍ରେଷଣ କରିବା ଛାଡ଼ି ଆମେ କିଛିରେ ଖୁସି ହେବୁନାହିଁ। ଏପରି କହି, କୈକେୟୀ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଗଲେ, ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେନାହିଁ। କୈକେୟୀଙ୍କ ମୁଖରୁ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବିଷୟରେ ଏପରି କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା। ସେ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ, କିଛି କହିପାରିଲେନାହିଁ। ସେ ଶବ୍ଦ ମେଘର ଗର୍ଜନା ପରି ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଘାୟଲ କଲା, ଦୁଃଖ ଓ ବିଷାଦରେ ଭରିଦେଲା। ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଓ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭାବି, "ରାମ!" ବୋଲି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଛେଦିତ ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। ସେ ମନସିକ ଭାବରେ ଅସ୍ଥିର, ପାଗଳ ପରି, ରୋଗୀ ପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଶକ୍ତିହୀନ ସର୍ପ ପରି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଗଲେ। ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ଷୀଣ କଣ୍ଠରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ଏହି ଧ୍ୱଂସକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ କିଏ ତୁମକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଛି, ଯାହା ଉପକାର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ?" "ତୁମେ ମୋତେ ଲଜ୍ଜା ବିନା କଥା କହୁଛ, ଯେପରି ତୁମ ମନ ଭୂତ-ପିଶାଚ ଦ୍ୱାରା ଆବିଷ୍ଟ। ଏପରି ଦୁର୍ଗୁଣ ପୂର୍ବରୁ କେବେ ତୁମ ଚରିତ୍ରରେ ଦେଖିନଥିଲି। ଏବେ ଚାଲିଛି ଶିଶୁଙ୍କ ପରି ତୁମ ମନର ଏପରି ପରିବର୍ତ୍ତନ; କେଉଁଠୁ ଏହି ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଥିରୁ ଏପରି ଦାନ ଚାହିଲୁ?" "ତୁମେ ଚାହୁଛ ଭରତ ସିଂହାସନରେ ବସନ୍ତୁ ଓ ରାଘବ ବନେ ବାସ କରନ୍ତୁ; ଏହି ଭାବ ଓ ଏହି ମିଥ୍ୟା ପ୍ରବୃତ୍ତି ଛାଡ଼।" "ଯଦି ତୁମେ ପତି, ଜନସାଧାରଣ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହ, ଓ କଠୋର, ଦୁଷ୍ଟ, ଅଳ୍ପମତି ଏବଂ କୁକର୍ମ କାରିଣୀ, ତେବେ କହ, ମୋ ଓ ରାମଙ୍କର କଣ ଅନ୍ୟାୟ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ଦେଖିଲୁ?" "ରାମ ଛାଡ଼ି ଭରତ କେବେ ରାଜ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ହେବେନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଧର୍ମରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରାମଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ମନେ କରେ। କିପରି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ କହିବା ସମୟରେ ଦେଖିବି?" "ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ରର ଗ୍ରହଣ ପରି କ୍ଷୀଣ ହେଇଯିବ; ଆମେ ମିଶି ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲୁ, ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଂସ ହେବ।" "ସେନା ଅନ୍ୟେ ହାରିଥିବା ପରି ଫେରିଯିବାକୁ କିପରି ଦେଖିବି? ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ ମୋତେ କଣ କହିବେ?" "ହାୟ, ଏହି ଯୁବକ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଏତେ ଦିନ ରାଜ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁତ ବୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମିକ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ।" "ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ପଚାରିବେ, ତେବେ ମୁଁ କଣ କହିବି? ଯେ, ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ମୁଁ ନିଜେ ବନେ ପ୍ରେଷଣ କଲି, କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାପରେ?" "ଯଦି ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ କହିବି, ଲୋକେ ଏହାକୁ ମିଥ୍ୟା ଭାବିବେ। କୌଶଲ୍ୟା ମୋତେ କଣ କହିବେ ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ବନକୁ ଚାଲିଯିବେ?" "ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କଣ ଉତ୍ତର ଦେବି? କୌଶଲ୍ୟା ମୋତେ ଦାସୀ, ସଖୀ, ପତ୍ନୀ, ଭଉଣୀ ଓ ମାଆ ପରି ସେବା କରିଛନ୍ତି, ସଦା ମୋ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁ, ପୁତ୍ର ପ୍ରେମରେ, ମୃଦୁ ଭାଷାରେ।" "ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ଯେଉଁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା, ଦେଇନଥିଲି; ଏବେ ତାହା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି।" "ଏହା ଏକ ରୋଗୀ ମନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷ ମିଶିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ପରି; ଏହି ଅନ୍ୟାୟ, ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ମୋତେ ଏଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି।" "ସୁମିତ୍ରା ଏହା ଦେଖି ମୋତେ କିପରି ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ? ଦୁଃଖିତ ବୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଖବର ଶୁଣିବେ।" "ସେ ଶୁଣିବେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କ ବନବାସ; ହାୟ, ବୈଦେହୀ ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ଶେଷ କରିଦେବେ।" "ହିମାଲୟ ପାହାଡ଼ରେ ସାଥୀ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା କିନ୍ନରୀ ପରି, ମୁଁ କେବେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଖିପାରିବିନାହିଁ।" "ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଆଶା କରୁନାହିଁ, ନାହିଁ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ କାନ୍ଦିବା ଦେଖିବାକୁ; ନିଶ୍ଚିତ, ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ବିଧବା ଭାବେ ତୁମ ପୁତ୍ର ସହିତ ଶାସନ କରିବ।" "ତୁମେ ଦେଖାକୁ ଧର୍ମିକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧର୍ମିଣୀ ଭାବେ ମନେ କରେ—ସୁନ୍ଦର ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ ମିଶି, ମଦ୍ୟପାନ କରିଥିବା ଲୋକ ପରି।" "ତୁମେ ମୋତେ ମିଥ୍ୟା ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଥିଲ, ଶିକାରୀ ଯେପରି ମୃଗକୁ ଗୀତରେ ଆକର୍ଷିତ କରି ହନନ କରେ, ସେପରି ମୋ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲ।" "ନିଶ୍ଚିତ, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି ଏବେ ମୋତେ ଅପବିତ୍ର ଭାବେ ଗାଲି ଦେବେ—ନିଜ ପୁଅକୁ ବିକ୍ରୟ କରୁଥିବା ମଦ୍ୟପ୍ରସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି।" "ହାୟ, କେଉଁ ଦୁଃଖ, କେଉଁ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି! ମୋ ପୂର୍ବ ଅପକର୍ମର ଫଳରୂପେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଆସିଛି।" "ବର୍ଷାଧିକାଳ ଧରି, ଓ ପାପିନୀ, ମୁଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେଉଛି, ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ମଣିଷ ରସିକୁ ସର୍ପ ଭାବି ଧରିନେଇ।" "ତୁମ ସାଥିରେ ଆନନ୍ଦ କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବି ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲି—ଏକ ଶିଶୁ ଏକା ହାତରେ କଳା ସାପ ଧରିଥିବା ପରି।" "ନିଶ୍ଚିତ, ଏହି ଲୋକ ମୋପାଇଁ ନିନ୍ଦା କରିବେ, କାରଣ ମୋର ଦୁଷ୍କର୍ମରେ, ସେ ମହାତ୍ମା ପୁଅ ନିଜ ପିତାଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ।