ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ରାମାୟଣର ଦ୍ୱିତୀୟ କାଣ୍ଡର ଏକ ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଆସେ। ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ପାଳଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ନିଜ ଦାବି ନେଇ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଅପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଏବଂ ନିଷ୍ଠୁର ଶବ୍ଦରେ ଦଶରଥ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି: "ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଇ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରିବେ, ତେବେ ଆପଣ କ'ଣ ଉତ୍ତର ଦେବେ?" "ଆପଣ କ'ଣ କହିବେ—'ମୁଁ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୟାରେ ବଞ୍ଚିଲି, ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲେ, ତଥାପି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେଲି'?" "ଯଦି ଆପଣ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନକୁ ପାଳନ କରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ରାଜାମାନେ ଉପରେ ଅପମାନ ଆଣିବେ।" କୈକେୟୀ ପୁରାତନ କଥା ଉଦାହରଣ ଦେଇ କହିଲେ: "ଶୈବ୍ୟ ଏକ ପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ନିଜ ମାଂସ ଦେଇଥିଲେ, ଅଲର୍କ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଦେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ତାହାର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରେନି। ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିବେ ନାହିଁ, ପୂର୍ବ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ମନେ ରଖନ୍ତୁ।" ଏହା ପରେ ତିନି କହିଲେ: "ଆପଣ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ରାମଙ୍କୁ ରାଜା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଏବଂ କୌଶଳ୍ୟା ସହିତ ସଦା ଉଲ୍ଲାସ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଅପବିତ୍ର ମନ୍ୟ। ଧର୍ମ ହେଉ କି ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ କି ମିଥ୍ୟା—ଯେ କିଛି ଆପଣ ମୋତେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛନ୍ତି, ତାହାର ଉଲ୍ଲଂଘନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" କୈକେୟୀ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଚେତାବନୀ ଦେଲେ: "ଯଦି ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ରାଜା କରିବେ, ମୁଁ ଏଠାରେ ବିଷ ପିଇ ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି। ଯଦି ମୁଁ ଏକ ଦିନ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଦେଇ ଦେଖିପାରିବି, ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ଭଲ। ମୁଁ ଏହାକୁ ଭରତ ଏବଂ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଶପଥ କରି କହୁଛି—ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଛଡ଼ା, ଅନ୍ୟ କିଛି ମୋତେ ପ୍ରୀତି ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ।" ଏପରି ଦୃଢ଼ ଶବ୍ଦରେ କୈକେୟୀ ଚୁପ ହେଲେ। ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମନ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ ରାଣୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ଅପ୍ରିୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ। ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବିଷୟରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଦଶରଥଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲା। ତିନି ଦୁଃଖରେ, ଶୋକରେ ଭରି, 'ରାମ' ବୋଲି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ତେଲେ ଏବଂ କଟା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ଚିହ୍ନିଗଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଭ୍ରମିତ, ଦୁଃଖରେ ପ୍ରମାଦ ଭାବରେ, ଶକ୍ତିହୀନ ନାଗ ପରି ଦଶରଥ ରାଜା ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଶବ୍ଦରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଏହି ନାଶକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ, ଯାହା ଦୃଶ୍ୟରେ ଲାଭ ମନେ ହେଉଛି?" "ଆପଣ ଲଜ୍ଜା ବିନା କଥା କହୁଛନ୍ତି, ମନେ ଭୂତ ଲାଗିଛି ପରି। ଆଗରୁ ମୁଁ କେବେ ଆପଣଙ୍କର ଏପରି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିନଥିଲି।" "ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶିଶୁ ପରି ଦେଖୁଛି, ଏହି ଭୟ କିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯେପରିକି ଏପରି ବର ଚାହିଲେ?" "ଆପଣ ଭରତଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇବା ଏବଂ ରାଘବଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇବା ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଏହି ଭାବ ଏବଂ ମିଥ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ।" "ଯଦି ଆପଣ ପତି, ପ୍ରଜା ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ପ୍ରୀତି ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ୟ, ନିମ୍ନ, ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରୁଥିବା, ତେବେ କ'ଣ ଦୁଃଖ କି ମିଥ୍ୟା ଆପଣ ମୋତେ କି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି? ରାମ ଛଡ଼ା, ଭରତ କେବେ ରାଜ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ନେବେ ନାହିଁ।" "ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରାମଠାରୁ ବେଶି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଦେଖୁଛି; ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବି?" "ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ପରି କ୍ଷୀଣ ହେବ; ମୋ ଶୁଭ ନିଷ୍ପତି, ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ନିର୍ଣୟ କରାଯାଇଥିଲା, ତାହା କିପରି ଦେଖିବି?" "ସେନା ଅନ୍ୟରେ ପରାଜିତ ହୋଇ, ପଛେ ହଟିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଏହି ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ମୋତେ କ'ଣ କହିବେ?" "ବାହୁଳ୍ୟ ଶିଷ୍ୟ ଏବଂ ଗୁଣବତୀ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଥିବାବେଳେ, ଏହି ଯୁବ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଏତେ ଦିନ ରାଜ୍ୟ କରିଛି।" "ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ, ତେବେ ମୁଁ କ'ଣ କହିବି? କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାପରେ ମୁଁ ନିଜ ପୁଅକୁ ବନବାସ ଦେଇଛି ବୋଲି କହିବି?" "ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ କହିଲେ, ସେ ମିଥ୍ୟା ଭାବିବେ। ରାଘବ ବନକୁ ଯିବା ପରେ, କୌଶଳ୍ୟା ମୋତେ କ'ଣ କହିବେ?" "ମୁଁ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କୁ କ'ଣ ଉତ୍ତର ଦେବି? କୌଶଳ୍ୟା ସଦା ମୋତେ ଦାସୀ, ମିତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ଭଉଣୀ, ମାତା ପରି ସେବା କରିଛନ୍ତି—ସଦା ମୋର ଭଲ ଚାହିଛି, ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଭଲପାଇଛନ୍ତି, ମୃଦୁ କଥା କହିଛନ୍ତି।" "ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଇନଥିଲି, ଯେଉଁଠି ସେ ଆଦର ଯୋଗ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଭଲ କାମ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି।" "ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଓ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଏକ ରୋଗୀ ପାଇଁ ବିଷ ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ପରି।" "ସୁମିତ୍ରା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋତେ କିପରି ଭରସା କରିବେ? ଦୁଃଖୀ ଵୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଖବର ଶୁଣିବେ—ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ବନବାସ। ବୈଦେହୀ ମୋ ପାଇଁ ଶୋକ କରି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶୋକରେ ଦେଇଦେବେ।" "ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ରେ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିବା କିନ୍ନରୀ ପରି, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ।" "ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଆଶା କରୁନାହିଁ, ନା ମୈଥିଳୀଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଦେଖିବାକୁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ଆପଣ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବେ, ବିଧବା ପରି।" "ବେଶ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମିକ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆପଣ, ଆପଣକୁ ଅସ୍ତ୍ରୀଳ ଭାବରେ ଦେଖୁଛି—ସୁନ୍ଦର ଆକୃତି ମଧ୍ୟରେ ବିଷ, ମଦ ପିଥିବା ପୁରୁଷ ପରି।" "ଆପଣ ମୋତେ ମିଥ୍ୟା ଶବ୍ଦରେ ଶାନ୍ତି ଦେଇ କଥା କହିଥିଲେ, ଶିକାରୀ ମୃଗକୁ ଗୀତ ଦେଇ ଆକର୍ଷିତ କରି ନଷ୍ଟ କରିଥିବା ପରି, ଆପଣ ମୋତେ ନଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି।" "ସତ୍କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକେ ଏବେ ମୋତେ ଅପକର୍ମ କରୁଥିବା ବୋଲି ଗଲିରେ କହିବେ—ନିଜ ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରୁଥିବା, ମଦ ପିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି।" "ଆହା!