ଏହି ସମୟରେ, କୈକେୟୀ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଯଦି ଆପଣ ମୋତେ ସେଇ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିବା ପରେ ଏବେ ପଛୁତାଉଛନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଆପଣ କିପରି ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟର କଥା କହିପାରିବେ? ଯେତେବେଳେ ବହୁତ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ବସି ଧର୍ମ ଉପରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରିବେ, ତେବେ ଆପଣ ସେମାନେଠାରେ କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେବେ? ଆପଣ କି କହିବେ, ‘ମୁଁ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୟାରେ ବଞ୍ଚିଥିଲି, ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଠକାଇଲି’? ଏପରି କଥା କହିଲେ ଆପଣ ରାଜାମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପମାନ ଆଣିବେ, କାରଣ ବର ଦେଇ ପଛେ ମନ ବଦଳାଇବା ଏକ ଅନ୍ୟାୟ। ପ୍ରାଚୀନ କଥା ମଧ୍ୟରେ ଶୈବ୍ୟ ଏକ ପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ନିଜ ମାଂସ ଦେଇଥିଲେ, ଅଲର୍କ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଦାନ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସାଗର ମଧ୍ୟ ନିଜ ସଂକଳ୍ପ ରଖି ସୀମା ଚାଲିଯିବା ନାହିଁ। ଆପଣ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବଜମାନେ କରିଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମନେ ପକାଇ ନିଜ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଏବେ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟା ସହିତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ। ଧର୍ମ ହେଉ କି ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ହେଉ କି ମିଥ୍ୟା—ଆପଣ ମୋତେ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ଭଙ୍ଗ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯିବ, ତେବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ବିଷ ପାନ କରି ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବି। ଯଦି ମୁଁ ଏକ ଦିନ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିପାରିବି, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଉତ୍ତମ। ମୁଁ ଏହି କଥା ଭରତ ଓ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଶପଥ କରେ—ରାମଙ୍କ ବନବାସ ବ୍ୟତୀତ ମୋତେ କିଛି ଭଲ ଲାଗିବ ନାହିଁ।" ଏପରି କଥା କହି କୈକେୟୀ ଚୁପ ହୋଇଗଲେ, ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଉ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବିଷୟରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁର୍ଦାନ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା। ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କିଛିକ୍ଷଣ ଦେଖି କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ମନେ ମନେ ବିଶାଦରେ ଡୁବିଗଲେ। ସେ ଏହି କଥାକୁ ମେଘର ଗର୍ଜନା ପରି ଶୁଣି, ହୃଦୟରେ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରି, ଆତ୍ମାରେ ଅତି ଦୁଃଖ ଓ ବିଷାଦରେ ଲିନ ହେଲେ। ରାନୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଓ ଭୟଙ୍କର ଶପଥ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ‘ରାମ!’ ବୋଲି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, କାଟିଦିଆଯାଇଥିବା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ବିକୃତ ହୋଇଗଲା, ପାଗଳ ମାନବ ପରି, ଅସ୍ୱସ୍ଥ ମନେ, ଶକ୍ତିହୀନ ସର୍ପ ପରି ଅଶକ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଦୁଃଖ ଓ ଦୈନ୍ୟରେ ଦୁର୍ବଳ ସ୍ୱରରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "କିଏ ତୁମକୁ ଏହି ଭୟଙ୍କର, ଅପକାରି ଉପଦେଶ କଲା, ଯାହା ଉପକାର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି? ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଲଜ୍ଜା ବିନା କଥା କହୁଛ, ଏପରି ଦୋଷ ମୁଁ କେବେ ତୁମରେ ଦେଖିନଥିଲି। ଏବେ ତୁମେ ଶିଶୁ ପରି ଅନ୍ୟ ମନସ୍କା ହୋଇଯାଇଛ, ଏହି ଭୟ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଲା, ଯେ ତୁମେ ଏପରି ବର ଚାହିଲା?" "ତୁମେ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ରାଘବଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ଏହି ଭାବନା ଓ ମିଥ୍ୟା ଛାଡ଼। ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ଶ୍ୱାମୀ, ପ୍ରଜା ଓ ଭରତଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବାକୁ ଚାହ, ହେ କୠରୁର, ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ, ନିଚ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ତେବେ କିଛି ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ଆମରେ କିମ୍ବା ରାମରେ ଦେଖୁଛ? ରାମ ବ୍ୟତୀତ ଭରତ କେବେ ରାଜ୍ୟରେ ବସିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ମୁଁ ତ ଭରତଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରାମଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଭାବେ। ତେବେ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ କୁହାଯିବ, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି? ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଫିକା ହେଇଯିବ; ମୋ ନିଶ୍ଚିତ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି, ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଥିବା, ସେ କିପରି ରହିବ?" "ସେନା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ ଫେରିଯିବା ପରି ଦେଖିବି, ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ କିପରି ମୋତେ ପଚାରିବେ? ହେ ଦୁଃଖ, ଏହି କିଶୋର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଏତେ ଦିନ ରାଜ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁତ ବୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମିକ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ।" "ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ପଚାରିବେ, ତେବେ ମୁଁ କ’ଣ କହିବି? ଯେ ମୋ ପୁଅକୁ ମୁଁ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାପରେ ବନବାସ ଦେଇଛି? ଯଦି ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ କହିବି, ଲୋକେ ଏହାକୁ ମିଥ୍ୟା ଭାବିବେ। ରାଘବ ବନକୁ ଯିବା ପରେ କୌଶଲ୍ୟା ମୋତେ କ’ଣ କହିବେ?" "ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେବି? କୌଶଲ୍ୟା ସଦା ମୋ ସେବା କରିଛନ୍ତି—କେବେ ଦାସୀ ପରି, କେବେ ବନ୍ଧୁ, କେବେ ଭାଗ୍ନୀ, କେବେ ମାତୃପରି, ସେ ସଦା ମୋର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁ, ପୁଅକୁ ଭଲପାଉଛନ୍ତି, ମୃଦୁ କଥା କହନ୍ତି।" "ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ମାନ୍ୟତା ଦେବା ଉଚିତ ଥିଲା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଇନଥିଲି, ଏବେ ତାହା ମୋତେ ଅତି ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ରାମଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟାୟ ହେଲା, ତାଙ୍କର ବନବାସ ଏମିତି ଯେ, ଅସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଷ ମିଶିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ପରି।" "ସୁମିତ୍ରା ଏହା ଦେଖି କିପରି ମୋପ୍ରତି ଆସ୍ଥା ରଖିବେ, ଭୟଭୀତ ହେବେ; ଅବଳା ବୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣିବେ। ସେ ଶୁଣିବେ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କ ବନବାସ; ହେ ବୈଦେହୀ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ଜୀବନ ଶେଷ କରିଦେବ।" "ହିମାଳୟର ପାହାଡ଼ ଉପରେ ସାଥି ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା କିନ୍ନରୀ ପରି, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବନେ ନିର୍ବାସିତ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଆଉ ଦୀର୍ଘଜୀବନର ଆଶା କରେନି, ମୈଥିଲୀଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେନି; ତୁମେ ଏବେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ବିଧବା ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ।" "ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଦେଖି ମନେ କରେ, ତୁମେ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଧର୍ମିକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଚରିତ୍ରା, ସୁନ୍ଦର ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ ରହିଛି, ମଦପାନ କରିଥିବା ପୁରୁଷ ପରି।" "ପୂର୍ବେ ତୁମେ ମୋତେ ମିଥ୍ୟା ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଥିଲ, ଶିକାରୀ ମୃଗକୁ ଗୀତ ଶୁଣାଇ ଦୂର୍ବଳ କରିବା ପରି, ମୋ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲ।