ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ପୁନିପୁନି କାଇକେୟୀଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, କାଇକେୟୀ ଏବେ ପୂର୍ବପେକ୍ଷା ଅଧିକ କଠୋର କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଆପଣ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ଯଦି ଏହାକୁ ଅନୁତାପ କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ଏ ଭୂମିରେ ଆପଣ କିପରି ନ୍ୟାୟର କଥା କହିପାରିବେ? ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହେବେ ଓ ଧର୍ମର କଥା ଉଠିବ, ସେତେବେଳେ ଆପଣ କଣ କହିବେ? “ଆପଣ କି କହିବେ—‘ମୁଁ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ବଞ୍ଚିଲି, ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲେ, ତଥାପି ମୁଁ କାଇକେୟୀଙ୍କୁ ଠକାଇଲି’? ବର ଦେଇ ପଛରୁ ଅନ୍ୟଥା କହିଲେ, ଆପଣ ରାଜବଂଶକୁ କଳଙ୍କିତ କରିବେ। ଶୈବ୍ୟ ନିଜ ମାଂସ ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଅଳର୍କ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶା ପାଇଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର ନିଜ ସିମା ଉଲଂଘନ କରେନି କାରଣ ସେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ; ପୂର୍ବତନ କଥା ମନେପକାଇ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। “ଏହିପରି ଆପଣ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାକୁ ଚାହାଁଛନ୍ତି, ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟା ସହ ସୁଖରେ ରହିବାକୁ ଚାହାଁଛନ୍ତି, ହେ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ! ଧର୍ମ ହେଉ କି ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ କି ମିଥ୍ୟା—ଆପଣ ଯାହା ମୋତେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା କେବେ ଭଙ୍ଗ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ କରାଯାଏ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବିଷ ପାନ କରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଦେବି। ଏକଦିନ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିପାରିବି, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୁଁ ଏହି କଥା ଭରତ ଓ ମୋର ନାମରେ ଶପଥ କରୁଛି—ରାମଙ୍କ ବନବାସ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରିବ ନାହିଁ।” ଏଭଳି କହି, କାଇକେୟୀ ଶାନ୍ତ ହେଇ ଯାଇ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଆଉ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବିଷୟରେ କାଇକେୟୀଙ୍କ ଏମିତି କଠିନ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ ଅତିବି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହେଇ ରହିଗଲେ, କିଛିଖଣ୍ଡ ମୌନ ରହି ସେ ରାଣୀଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଦେଖିଲେ। କାଇକେୟୀଙ୍କ କଥା ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆଘାତ କଲା, ମେଘର ଗର୍ଜନ ସମ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଦଶରଥ ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗରେ ଅନ୍ତଃକରଣରୁ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲେ। କାଇକେୟୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଓ ଭୟଙ୍କର ଶପଥ ଭାବି, ଦଶରଥ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି “ରାମ!” ବୋଲି କହି, କଟାଯାଇଥିବା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ, ମନୋବଳ ହରାଇଥିବା ଅସୁସ୍ଥ ପୁରୁଷ ପରି, ଶକ୍ତିହୀନ ସର୍ପ ସମ, ରାଜା ଦଶରଥ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ଅତି ଦୁର୍ବଳ କଣ୍ଠରେ ସେ କାଇକେୟୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “କିଏ ତୁମକୁ ଏହି ନାଶକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କଲା, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗୁଛି କିନ୍ତୁ ମୂଳତଃ ଅପକାରୀ? ତୁମେ ମୋତେ ଲଜ୍ଜା ବିନା କଥା କହୁଛ, ମୁଁ ପୂର୍ବେ କେବେ ଏହି ଦୁର୍ଗୁଣ ତୁମରେ ଦେଖିନଥିଲି। ଏବେ ତୁମେ ଶିଶୁ ପରି ବିପରୀତ ଚିତ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଛ; ଏହି ଭୟ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା ଯେ ଏପରି ଦୁଃଖଦ ବର ଚାହିଲ? ତୁମେ ଭରତଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇବାକୁ ଓ ରାଘବଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବାକୁ ଚାହୁଛ; ଏହି ଭାବ ଓ ମିଥ୍ୟା ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କର। “ଯଦି ତୁମେ ପତି, ପ୍ରଜା ଓ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଛ, ହେ କ୍ରୂର, ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ, ନିଚ, ଅପକାରୀ, ତେବେ ମୋ କିମ୍ବା ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଣ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ଦେଖୁଛ? ରାମ ଛାଡ଼ି ଭରତ କେବେ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରାମଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ମାନେ। ରାମକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ କହିବାକୁ ମୁଁ କିପରି ଦେଖିପାରିବି? ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଚାନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ପରି ନିର୍ବାଣ ହେଇଯିବ; ମୋ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଥିବା ମାମଲା କିପରି ହେବ? “ମୁଁ ଏହି ସେନାକୁ କିପରି ଦେଖିବି, ଯାହା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ ଫେରିଯିବ? ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ କି କହିବେ? ହାଁ, ଏହି ଯୁବକ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଏତେ ଦିନ ରାଜ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ଅନେକ ବୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମଶୀଳ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ। ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ପଚାରିବେ, ତେବେ ଏଠି ମୁଁ କଣ କହିବି? ଯେ, ମୁଁ କାଇକେୟୀଙ୍କ ଜୋରରେ ମୋ ପୁଅକୁ ବନବାସ ଦେଲି? ଏହି ସତ୍ୟ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଏହାକୁ ମିଥ୍ୟା ଭାବିବେ। ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚଲିଗଲେ କୌଶଲ୍ୟା କି କହିବେ? “ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଅପରାଧ କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କଣ ଉତ୍ତର ଦେବି? କୌଶଲ୍ୟା ସଦା ମୋତେ ଦାସୀ, ସଖୀ, ପତ୍ନୀ, ଭଉଣୀ, ମାତୃଭାବରେ ସେବା କରିଛନ୍ତି—ମୋ ଭଲ ପାଇ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରିଛନ୍ତି, ନମ୍ର କଥା କହିଛନ୍ତି, ନିଜ ପୁଅକୁ ଭଲ ପାଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଦେଇନଥିଲି; ଏବେ ଏହା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ରାମଙ୍କ ଉପରେ ହୋଇଥିବା ଅନ୍ୟାୟ ଓ ତାଙ୍କ ବନବାସ, ଅସୁସ୍ଥ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ବିଷମିଶ୍ରିତ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ ସମାନ। “ସୁମିତ୍ରା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋତେ କିପରି ଭରସା କରିବେ? ଦୁଃଖିତ ବୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଖବର ଶୁଣିବେ—ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କ ବନବାସ। ବୈଦେହୀ ମୋ ପାଇଁ ଶୋକ କରି ନିଜ ଜୀବନ ଶେଷ କରିଦେବେ। ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ରେ ସାଥୀହୀନ କିନ୍ନରୀ ପରି, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ମହାବନରେ ବନବାସୀ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। “ମୁଁ ଅଧିକ ଦିନ ବଞ୍ଚିବାର ଆଶା ରଖୁନାହିଁ, ନ କି ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ। ନିଶ୍ଚିତ, ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ ସହିତ ବିଧବା ଭାବେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ। ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ବାହ୍ୟରୁ ଧର୍ମମୟ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଚରିତ୍ର, ରୂପବତୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଷମିଶ୍ରିତ ମଦ ପିଇଥିବା ପୁରୁଷ ପରି ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ୟୁଛି। ତୁମେ ମୋତେ ମିଥ୍ୟା ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଥିଲ, ଶିକାରୀ ମୃଗକୁ ଗୀତ ଗାଇ ଆକର୍ଷିତ କରି ଯେପରି ନାଶ କରେ, ସେପରି ତୁମେ ମୋ ନାଶ କରିଛ।” ଏଭଳି ଦଶରଥ ଦୁଃଖ ଓ ଅନୁତାପରେ ଭାସିଗଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୃହ ଓ ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ଦୁଃଖର ଛାୟା ପଡ଼ିଲା।