ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ କୈକୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁଥିରେ କ୍ଷମା, ତପସ୍ୟା, ବିରାଗ, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କୃତଜ୍ଞତା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସା ଅଛି, ତାଙ୍କୁ ବଦଳି ଆଉ କେଉଁଠି ଯିବି? ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, ଦୁଃଖିତ, ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ଦୟାବାନ୍, ଦୁଃଖରେ ଏକାକୀ ଅଛି—ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାଅ କୈକୟୀ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସମୁଦ୍ର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁଠାରୁ ଯେଉଁଠି ମିଳିପାରିବ, ସମସ୍ତ ଦେଇଦେବି, କିନ୍ତୁ ଦୟାକରି ରୋଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିନହଅ। ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ହାତ ଜୋଡିଛି, ତୁମ ଚରଣ ଛୁଇଁଛି—ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ, ଅଧର୍ମ ମୋ ପାଖକୁ ନଆସୁ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, କୃନ୍ଦନ କରୁଥିବା ଦଶରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହେଇପଡିଲେ। ସେ ପୁନିପୁନି ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିଲେ, ଏବେ କୈକୟୀ ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବପେକ୍ଷା ଅଧିକ କଠୋର କଥା କହିଲେ—"ମହାରାଜ, ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲ, ଏବେ ଯଦି ତୁମେ ପଛୁଆଅଛ, ତେବେ ଧର୍ମର କଥା ଏହି ପୃଥିବୀରେ କିପରି କହିପାରିବ? ରାଜାମାନେ ଯେତେବେଳେ ତୁମ ସହିତ ଧର୍ମ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରିବେ, ତୁମେ କଣ ଉତ୍ତର ଦେବ? ତୁମେ କହିବା, 'ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ବଞ୍ଚିଲି, ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲେ, ତଥାପି ମୁଁ କୈକୟୀଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେଲି'? ଏପରି କରି ତୁମେ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜିତ କରିବ।" "ଶିବ୍ୟ ଏକ ଶୁକୁଣି ପାଇଁ ନିଜ ମାଂସ ଦେଇଥିଲେ, ଅଲର୍କ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର ନିଜ ସଂକଳ୍ପ ପାଳନ କରି ବାଢ଼ିଯାଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ତୁମେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, କୌସଲ୍ୟା ସହିତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ହେ ଦୁଷ୍ଟ। ଧର୍ମ ହେଉ କି ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ କି ମିଥ୍ୟା—ତୁମେ ମୋତେ ଯାହା ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଛ, ତାହା ଭଙ୍ଗ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ, ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦିଅଯିବ, ମୁଁ ଏଠାରେ ବିଷ ପିଇ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ମରିଯିବି। ଯଦି ମୁଁ ଏକ ଦିନ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କର ମାତାଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଦେଉଥିବା ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୁଁ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଉଛି—ଭରତ କିମ୍ବା ମୁଁ, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ବ୍ୟତୀତ କିଛିରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବି ନାହିଁ।" ଏପରି କହି କୈକୟୀ ଚୁପ ହେଲେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଃଖରେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବିଷୟରେ କୈକୟୀଙ୍କ କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇଗଲା। ସେ କୈକୟୀଙ୍କୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦେଖି ରହିଲେ, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ବିଦାରକ କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ। ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଭୟାନକ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଚିନ୍ତା କରି, ‘ରାମ!’ ବୋଲି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଗଛ କଟାପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର, ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରାୟ ପ୍ରମାତ୍ତ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଶକ୍ତିହୀନ, ମାନୋବଳ ହରାଇଥିବା ସର୍ପ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ କଣ୍ଠରେ କୈକୟୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କାହାର ପ୍ରେରଣାରେ ଏହି ଭୟାନକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଯାହା ଦେଖିତେ ଲାଭ ଲାଗୁଛି କିନ୍ତୁ ଅସଲରେ ନାଶକ? ତୁମେ ମୋ ସହିତ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାବେ କଥା କହୁଛ, ମୋତେ ଲାଗୁଛି ତୁମ ମନ ଭୂତପିଶାଚ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ। ଏପରି ଦୁଷ୍କୁନ୍ତି ତୁମ୍ଭରେ ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲି।" "ଏବେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଶିଶୁ ଭଳି ତୁମ ମନ ଉଲ୍ଟା ହୋଇଯାଇଛି; କଉଁଠୁ ଏହି ଭୟ ଆସିଛି, ଯେ ତୁମେ ଏପରି ବର ମାଗିଛ? ତୁମେ ଚାହୁଁଛ ଭରତ ସିଂହାସନରେ ବସନ୍ତୁ, ରାଘବ ବନକୁ ଯାଉନ୍ତୁ; ଏହି ମନୋଭାବ ଓ ମିଥ୍ୟା ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଯଦି ତୁମେ ପତି, ପ୍ରଜା, ଭରତଙ୍କ ଭଲ ଚାହୁଁଛ, ହେ କୠରୁର, ଦୁଷ୍ଟ, ଅଳ୍ପଚେତା, ଦୁଷ୍କର୍ମା, ତେବେ କଣ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ତୁମେ ମୋ କିମ୍ବା ରାମରେ ଦେଖୁଛ? ରାମ ବ୍ୟତୀତ ଭରତ କେବେ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିବେ ନାହିଁ।" "ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଧର୍ମରେ ସେ ରାମଠାରୁ ଅଧିକ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ କୁହାଯିବ, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବି? ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଚାନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ହେବାପରି କ୍ଷୀଣ ହେଇଯିବ; ମୋ ଶୁଭ ନିଶ୍ଚୟ, ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଥିଲା, ତାହା କିପରି ରହିବ? ମୁଁ ଦେଖିବି ସେନା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଫେରିଯିବ, ଅନ୍ୟମାନେ ହରାଇଦେଇଛନ୍ତି ଭଳି; ଏହି ଭିନ୍ନ ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ କି କହିବେ? ହାଁ, ଏହି ଯୁବକ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବହୁ ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ବହୁ ବୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପଣ୍ଡିତ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ପଚାରିବେ, ତେବେ ମୁଁ କଣ କହିବି? ଯେ, ମୋ ପୁଅକୁ ମୁଁ ନିଜେ କୈକୟୀଙ୍କ ଜୋରରେ ବନବାସକୁ ପଠାଇଲି?" "ଏହି ସତ୍ୟ କହିଲେ ମିଥ୍ୟା ଭାବିବେ। କୌସଲ୍ୟା ରାଘବ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ମୋତେ କଣ କହିବେ? ଏପରି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କିପରି ଉତ୍ତର ଦେବି? କୌସଲ୍ୟା ସଦା ମୋତେ ଦାସୀ, ସଖୀ, ପତ୍ନୀ, ଭଗିନୀ, ମାତୃଭଳି ସେବା କରିଛନ୍ତି—ସେ ସଦା ମୋ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଛନ୍ତି, ପୁଅକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ମୃଦୁ କଥା କହନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଇନଥିଲି, ତୁମ ପାଇଁ; ଏବେ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଲାଗୁଛି, ଯେ ତୁମ ପାଇଁ ଯାହା କଲି। ରାମଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରି, ତାଙ୍କ ବନବାସ ହେଉଛି ଅସୁସ୍ଥ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ବିଷ ମିଶିତ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନର ସମାନ।" "ସୁମିତ୍ରା ଏହା ଦେଖି କିପରି ମୋପ୍ରତି ଭରସା କରିବେ? ଭୟପାଇଁ ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେବ। ଦୁଃଖିତ ବୈଦେହୀ ଦୁଇଟି ଭୟାନକ ଖବର ଶୁଣିବେ—ଏହି ଦୁଃଖ ମୁଁ କିପରି ସହିବି?